به گزارش خبرگزاری تسنیم از میامی، در پهنههای خشک و کمباران شرق استان سمنان، جایی که زیست یوزپلنگ آسیایی با مجموعهای از تهدیدهای طبیعی و انسانی گره خورده است، ثبت دوباره حضور یک یوز ماده همراه با تولههایش، صرفاً یک مشاهده معمول از حیات وحش نیست؛ بلکه رویدادی است که میتواند اطلاعات تازه ای از وضعیت زادآوری، پراکنش و شرایط زیست یکی از نادرترین گربهسانان جهان در اختیار کارشناسان قرار دهد.
تلما و چهار توله؛ نشانهای تازه از تداوم زادآوری یوز در شرق سمنان
مشاهده «تلما» به همراه چهار توله در حفاظتگاه مشارکتی یوزکنام میامی، بار دیگر نام شرق استان سمنان را بهعنوان یکی از کانونهای مهم حفاظت از یوز آسیایی مطرح کرده است.
31 یوز در طبیعت ایران شناسایی شدند؛ چرا این عدد به معنای جمعیت واقعی نیست؟
اهمیت این مشاهده زمانی بیشتر آشکار میشود که وضعیت جمعیت یوزپلنگ آسیایی در ایران مورد توجه قرار گیرد. بر اساس اعلام محیط زیست استان سمنان، با تأیید مشاهده اخیر، تعداد یوزپلنگهای شناساییشده در طبیعت کشور طی یک سال گذشته به 31 قلاده رسیده است.
این عدد البته به معنای برآورد قطعی جمعیت کل یوزهای کشور نیست و باید میان «یوزهای شناساییشده در یک بازه زمانی» و «جمعیت برآوردشده یا یوزهای شناسنامهدار» تفاوت قائل شد؛ با این حال، همین دادهها نشان میدهد که هر مشاهده جدید، بهویژه مشاهده مادهها و تولهها، برای تکمیل اطلاعات جمعیتی این گونه اهمیت قابل توجهی دارد.
در همین چارچوب، مشاهده چهار توله در کنار یک ماده یوز را نمیتوان صرفاً به افزایش عددی جمعیت تعبیر کرد.
تولد تولهها مرحله نخست چرخهای است که ادامه آن به امنیت زیستگاه، دسترسی به طعمه، کاهش مزاحمتهای انسانی، عبور ایمن از کریدورهای طبیعی و جلوگیری از تلفات جادهای وابسته است.
از تولد تا بقا؛ چالش اصلی یوزها پس از زادآوری آغاز میشود
به همین دلیل، کارشناسان حوزه حیات وحش همواره بر این نکته تأکید دارند که موفقیت برنامههای حفاظت از یوز تنها با شمارش تولههای متولدشده سنجیده نمیشود، بلکه میزان بقای آنها و رسیدنشان به سن مناسب برای ادامه چرخه تولیدمثل نیز اهمیت دارد.
نام «تلما» نیز پیش از این در پرونده حفاظت از یوزپلنگ آسیایی ثبت شده است. این یوز ماده در سالهای گذشته در زیستگاههای شرق کشور مشاهده شده و سابقه زادآوری آن نیز مورد توجه قرار گرفته است.
ثبت دوباره تلما همراه با چهار توله، علاوه بر ارزش زیستی خود، از منظر پایش فردی یوزها اهمیت دارد؛ زیرا شناسایی و دنبالکردن افراد مشخص، به کارشناسان امکان میدهد اطلاعات دقیقتری درباره محدوده حرکتی، رفتار، زادآوری و ارتباط احتمالی زیستگاههای مختلف به دست آورند.
توران، میامی و میاندشت؛ یک پهنه بههمپیوسته برای بقای یوز آسیایی
اهمیت این موضوع زمانی دوچندان میشود که یوزپلنگ آسیایی را گونهای با پراکنش محدود و نیازمند عرصههای وسیع بدانیم. یوزها برای یافتن طعمه و دسترسی به زیستگاه مناسب، در محدودههای گستردهای جابهجا میشوند و همین ویژگی، ضرورت حفظ ارتباط میان زیستگاههای مختلف را افزایش میدهد.
حضور تلما در مناطق مختلف شرق کشور، از جمله زیستگاههای مرتبط با توران و میاندشت، بار دیگر اهمیت کریدورهای طبیعی و جلوگیری از گسست زیستگاههای یوز را مورد توجه قرار میدهد.
یوزکنام میامی نیز در سالهای اخیر به یکی از محدودههای مورد توجه در برنامههای پایش و حفاظت از یوزپلنگ آسیایی تبدیل شده است.
حفاظت مشارکتی در این منطقه، در کنار حضور محیطبانان، همیاران طبیعت و جوامع محلی، ظرفیت مهمی برای رصد حیات وحش ایجاد کرده است. تجربههای ثبت مشاهدات یوز در این محدوده نشان داده است که حفاظت از گونهای مانند یوزپلنگ که در عرصههای وسیع حرکت میکند، تنها با حضور نیروهای رسمی امکانپذیر نیست و همراهی ساکنان محلی و بهرهبرداران عرصههای طبیعی نیز در شناسایی و صیانت از این گونه نقش دارد.
جاده همچنان تهدید جدی برای خانوادههای یوز در شرق سمنان است
در سوی دیگر این تصویر امیدبخش، تهدیدهایی قرار دارد که همچنان بقای یوز آسیایی را با چالش مواجه میکند.
جادههای عبوری از زیستگاههای یوز، بهویژه محورهای محدوده میامی و عباسآباد، از جمله مهمترین نگرانیهای حفاظتی در شرق کشور هستند.
تردد خودروها در مسیرهای مجاور زیستگاه، بهویژه در زمانهایی که مادهها همراه تولههای خود جابهجا میشوند، ضرورت پایش مستمر و اتخاذ تدابیر ایمنی را افزایش میدهد. به همین دلیل، حفاظت از چهار توله تلما فقط به محدودهای که در آن مشاهده شدهاند محدود نمیشود و مسیرهای حرکتی احتمالی آنها نیز باید در برنامههای پایش قرار گیرد.
آمارهای مربوط به تلفات یوز در سالهای گذشته نیز نشان میدهد که فاصله میان «تولد» و «بقای» یوز در طبیعت بسیار مهم است.
بر اساس اظهارات مدیر ملی پروژه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی، طی دو دهه گذشته دستکم 200 یوز متولد شدهاند که در ادامه تلف شدهاند.
این داده نشان میدهد که افزایش زادآوری اگر با حفاظت مؤثر از تولهها، کاهش عوامل تهدید و ارتقای امنیت زیستگاه همراه نباشد، بهتنهایی نمیتواند ضامن بهبود پایدار وضعیت جمعیت یوز باشد.
اکنون «تلما» و چهار تولهاش به دادهای تازه در پرونده حفاظت از یوزپلنگ آسیایی در ایران تبدیل شدهاند؛ مشاهدهای که از یک سو نشانهای از تداوم زادآوری این گونه در طبیعت و ظرفیت زیستگاههای شرق سمنان است و از سوی دیگر مسئولیت حفاظت از این خانواده یوز را سنگینتر میکند.
آنچه پس از ثبت این مشاهده اهمیت دارد، تداوم پایش، شناسایی دقیق افراد، حفاظت از محدودههای مورد استفاده، تأمین امنیت کریدورهای حرکتی، کاهش خطرات جادهای و تقویت مشارکت جوامع محلی است؛ چراکه برای یوزپلنگ آسیایی، هر تولهای که در طبیعت متولد میشود، بخشی از امید برای تداوم این گونه در زیستگاههای ایران است و بقای آن نیازمند مجموعهای پیوسته از اقدامات حفاظتی خواهد بود.
سعید یوسفپور، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان،در گفت و گو با خبرنگار تسنیم، با اشاره به ثبت این مشاهده اظهار کرد: یوزپلنگ ماده «تلما» به همراه چهار توله خود در حفاظتگاه مشارکتی یوزکنام میامی مشاهده شده است و ثبت این رخداد از منظر حفاظت از یوزپلنگ آسیایی، رویدادی ارزشمند و امیدوارکننده به شمار میرود.
وی افزود: با تأیید این مشاهده، شمار یوزپلنگهای شناساییشده در طبیعت کشور طی یک سال گذشته به 31 قلاده رسیده است؛ آماری که ضرورت تداوم برنامههای حفاظتی، پایش منظم زیستگاهها و صیانت از مناطق دارای اهمیت برای این گونه را بیش از گذشته آشکار میکند.
یوسفپور با اشاره به جایگاه زیستگاههای شرق استان سمنان در حفاظت از حیاتوحش کشور تصریح کرد: ذخیرهگاه زیستکره توران شاهرود و زیستگاههای پیرامونی آن، بهویژه یوزکنام میامی، از مهمترین مناطق حیاتوحش کشور محسوب میشوند و در حفاظت از گونههای شاخص و ارزشمند حیاتوحش، بهخصوص یوزپلنگ آسیایی، جایگاهی ویژه دارند.
وی ادامه داد: مشاهده تولههای یوز در زیستگاه طبیعی را باید نشانهای باارزش از استمرار روند زادآوری این گونه در طبیعت دانست؛ موضوعی که همزمان ضرورت حفاظت جدیتر از زیستگاهها، تأمین امنیت حیاتوحش و کاهش عوامل تهدیدکننده جمعیت یوزپلنگ آسیایی را یادآوری میکند.
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان ،پایش مستمر حیاتوحش را یکی از پایههای اصلی برنامههای حفاظتی عنوان کرد و گفت: رصد منظم زیستگاهها و ثبت مشاهدات، امکان شناسایی یوزپلنگهای موجود و تولههای آنها را فراهم میکند و اطلاعات بهدستآمده از این طریق، در شناخت وضعیت جمعیت و تدوین برنامههای حفاظتی مورد استفاده قرار میگیرد.
وی خاطرنشان کرد: محیطبانان و نیروهای تخصصی محیط زیست در زیستگاههای استان سمنان بهصورت مستمر وضعیت حیاتوحش را رصد میکنند و ثبت هر مشاهده از یوزپلنگها و تولههای آنها میتواند به تکمیل دادههای مرتبط با جمعیت این گونه ارزشمند کمک کند.
یوسفپور با تأکید بر نقش مردم در حفاظت از سرمایههای طبیعی بیان کرد: حفاظت از گونههای ارزشمند حیاتوحش تنها با اقدامات دستگاههای متولی امکانپذیر نیست و همراهی جوامع محلی، مردم و بهرهبرداران عرصههای طبیعی، بخش مهمی از فرآیند صیانت از این سرمایههای ملی را تشکیل میدهد.
وی اضافه کرد: یوزپلنگ آسیایی از گونههای ارزشمند و در معرض خطر انقراض کشور است و حفاظت مؤثر از این گونه به مجموعهای از اقدامات مستمر شامل پایش زیستگاه، حفاظت میدانی، کاهش عوامل تهدید و تقویت برنامههای حفاظتی نیاز دارد.
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان همچنین با اشاره به اهمیت مناطق تحت مدیریت محیط زیست در شاهرود و میامی یادآور شد: زیستگاههای طبیعی این مناطق علاوه بر برخورداری از تنوع زیستی قابل توجه، در حفاظت از گونههای شاخصی همچون یوزپلنگ آسیایی نقش مهمی دارند و استمرار حفاظت از آنها نیازمند توجه و پشتیبانی مستمر است.
یوسفپور مشاهده «تلما» و چهار توله آن را برای علاقهمندان به طبیعت و حیاتوحش رویدادی امیدبخش دانست و عنوان کرد: چنین مشاهداتی بار دیگر ارزش زیستگاههای طبیعی استان سمنان را نشان میدهد و اهمیت حفاظت از مناطق تحت مدیریت شهرستانهای شاهرود و میامی را بیش از پیش نمایان میکند.
او، تأکید کرد: ثبت این مشاهده، ضرورت تداوم اقدامات حفاظتی و توجه ملی به زیستگاههای یوزپلنگ آسیایی را برجسته میکند و حفاظت از این گونه نیازمند استمرار پایش، صیانت مؤثر از زیستگاهها، کاهش تهدیدها و مشارکت همه بخشهای مرتبط است.
یوزکنام میامی؛ وقتی مشارکت جوامع محلی به حفاظت از حیاتوحش کمک میکند
مشاهده «تلما» به همراه چهار توله در یوزکنام میامی را باید در چارچوب وضعیت شکننده یوزپلنگ آسیایی در ایران تحلیل کرد؛ جایی که هر مشاهده یک ماده یوز همراه تولهها، علاوه بر ارزش خبری، یک داده مهم برای ارزیابی روند زادآوری و پراکنش این گونه محسوب میشود.
محیط زیست استان سمنان اعلام کرده است که با ثبت این مشاهده، شمار یوزهای شناساییشده در طبیعت کشور طی یک سال گذشته به 31 قلاده رسیده است؛ عددی که نشاندهنده افراد شناساییشده است و نباید آن را بهعنوان برآورد قطعی جمعیت کل یوزهای کشور تفسیر کرد.
اهمیت این خانواده یوز زمانی بیشتر میشود که بدانیم «تلما» پیش از این نیز در جریان پایشهای حیاتوحش شرق کشور ثبت شده است. تنها چند روز پیش از مشاهده اخیر، محیطبانان توران این یوز ماده را همراه دو توله امسالی مشاهده کرده بودند و اعلام شده بود که آخرین مشاهده تلما پیش از آن، در بهار امسال در منطقه اوزوم خراسان شمالی انجام شده است.
اکنون ثبت چهار توله در یوزکنام میامی، اطلاعات جدیدی درباره جابهجایی و زادآوری این یوز ماده در اختیار گروههای حفاظتی قرار میدهد و اهمیت پایش پیوسته در پهنه شرق کشور را برجسته میکند.
از جنبه اکولوژیک، ارزش این مشاهده فقط به تعداد تولهها محدود نیست؛ بلکه نشان میدهد زیستگاههای پیرامون میامی و توران همچنان ظرفیت تأمین شرایط لازم برای زادآوری یوز را دارند.
با این حال، زادآوری بهتنهایی معیار کافی برای ارزیابی موفقیت حفاظت نیست. دادههای پروژه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی نشان میدهد که طی دو دهه گذشته دستکم 200 یوز متولد شدهاند که در ادامه تلف شدهاند.
همین فاصله میان تولد و بقای تولههاست که ضرورت تمرکز برنامههای حفاظتی بر امنیت زیستگاه و افزایش نرخ بقا را آشکار میکند.
این مسئله از آن جهت اهمیت دارد که یوز آسیایی با مجموعهای از تهدیدهای همزمان مواجه است. مدیر پروژه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی، عواملی مانند جاده، سگهای بدون صاحب، شکارچیان غیرمجاز، متخلفان و کاهش طعمه را از جمله عوامل مؤثر بر تلفات این گونه برشمرده است.
در واقع، برای یک ماده یوز همراه چهار توله، خطر تنها در محل زادآوری خلاصه نمیشود؛ هر جابهجایی خانواده یوز در پهنه زیستگاهی میتواند آنها را با مجموعهای از تهدیدهای انسانی مواجه کند.
در میان این تهدیدها، جاده عباسآباد ـ میامی جایگاه ویژهای دارد. بر اساس گزارشهای منتشرشده در سال جاری، دستکم 13 یوز در این محور و محدودههای پیرامونی بر اثر تصادف با خودروها تلف شدهاند.
همچنین گزارشهای محیطزیست از اجرای پایش شبانهروزی و استقرار نیروهای حفاظتی برای کاهش خطر تلفات جادهای حکایت دارد.
بنابراین، مشاهده تلما و چهار توله در یوزکنام میامی را نمیتوان جدا از مسئله ایمنی کریدورهای حرکتی یوز در شرق سمنان بررسی کرد
از ثبت تولهها تا تضمین بقا؛ مأموریت دشوار حفاظت از یوز آسیایی
تجربه «هلیا» و پنج تولهاش نیز در همین سال، اهمیت اتصال زیستگاهها را به شکل دیگری نشان داده است. این خانواده یوز پس از یک سال حضور در میاندشت، در مرز جنوبی توران و محدوده حفاظتگاههای مشارکتی یوزکنام مشاهده شد؛ رخدادی که نشان داد یوزها الزاماً در محدودههای اداری و مرزهای قراردادی یک منطقه باقی نمیمانند و برای بقا به شبکهای از زیستگاههای متصل نیاز دارند.
از این منظر، حفاظت از توران، میامی و میاندشت باید در قالب یک پهنه اکولوژیک بههمپیوسته دیده شود، نه چند محدوده جدا از یکدیگر.
نکته مهم دیگر، مسئله کیفیت دادههای جمعیتی است. مشاهدههای میدانی، تصاویر دوربینها و شناسایی افراد، پایه تصمیمگیری درباره حفاظت از یوز هستند و افزایش ثبتها میتواند نشانه بهبود توان پایش نیز باشد.
با این حال، حتی خبرهای امیدوارکنندهای مانند شناسایی 31 قلاده باید در کنار محدودیتهای پایش و ناشناختهبودن بخشی از زیستگاهها تفسیر شود.
از همین رو، متخصصان بر ایجاد یک نظام منسجم و سیستماتیک برای پایش همه زیستگاهها تأکید دارند؛ زیرا هرچه شناخت از افراد، محدوده حرکتی و زادآوری دقیقتر باشد، امکان هدفمندکردن اقدامات حفاظتی نیز بیشتر خواهد شد.
از سوی دیگر، حفاظت از تلما و چهار توله او فقط یک مأموریت محیطزیستی نیست و به همکاری دستگاههای مختلف و جوامع محلی نیاز دارد.
حفاظت از زیستگاههای مشارکتی، کنترل تردد در مسیرهای حساس، همراهی رانندگان، جلوگیری از مزاحمت انسانی و گزارش سریع مشاهدات، مجموعهای از اقداماتی است که میتواند در افزایش شانس بقای تولهها مؤثر باشد.
تجربه پایش محور عباسآباد ـ میامی نیز نشان داده است که برای کاهش خطر، حضور محیطبانان در کنار پلیس راه، همیاران محیط زیست و اطلاعرسانی به رانندگان مورد استفاده قرار گرفته است.
در نهایت، «تلما و چهار توله» را میتوان همزمان یک خبر امیدبخش و یک هشدار حفاظتی دانست؛ امیدبخش از این جهت که زادآوری یوز آسیایی همچنان در زیستگاههای طبیعی شرق کشور ادامه دارد و هشداردهنده از آن رو که تجربه دو دهه گذشته نشان داده تولد تولهها بهتنهایی تضمینکننده افزایش پایدار جمعیت نیست.
اکنون مهمترین ارزش این مشاهده، تبدیل آن به دادهای قابل استفاده برای حفاظت است؛ از شناسایی دقیق تولهها و ثبت مسیرهای حرکتی آنها تا حفاظت از کریدورهای زیستی و کاهش خطرهای جادهای. اگر قرار است افزایش مشاهده یوزها به افزایش واقعی شانس بقای این گونه منجر شود، مسیر آینده باید از «ثبت تولد» به سمت «تضمین بقا» حرکت کند؛ مسیری که توران، میامی و میاندشت در آن نقشی کلیدی دارند.
گزارش از: علیرضا رحیمیان
انتهای پیام/2363/