به گزارش گروه فرهنگی خبرگزاری تسنیم، در سال‌های اخیر، تصویری که در برخی از مراسم ترحیم چهره‌های سرشناس، مدیران و کارکنان دستگاه‌های اجرایی و نهادهای رسمی تکرار می‌شود، ورود ده‌ها تاج‌گل بسیار عظیم، گران‌قیمت و تجملاتی از سوی سازمان‌های دولتی و عمومی است. هزینه‌هایی که گاهی به چند ده میلیون تومان برای یک مجموعه گل می‌رسد که نهایتاً پس از چند روز پژمرده شده و به سطل زباله سپرده می‌شود.
این رویه علاوه بر تحمیل بار مالی بر بیت‌المال، آسیب‌های عمیق فرهنگی، اجتماعی و زیست‌محیطی را نیز به همراه دارد. برای واکاوی ابعاد فقهی و اخلاقی این پدیده، با منیره سادات طباطبایی، استاد حوزه دین و سبک زندگی اسلامی به گفت‌وگو نشسته‌ایم.
تبذیر در تاج‌گل‌های چند ده میلیونی
با وجود تأکید سیره اهل بیت (ع) بر ساده‌زیستی و سادگی در مراسم تدفین، چگونه پدیده اشرافی‌گری سازمانی و ارسال تاج‌گل‌های گران‌قیمت توسط نهادهای دولتی را تحلیل می‌کنید و این شکاف میان نص دین و عرف اداری، چه آسیب‌های فقهی و اجتماعی به همراه دارد؟
دقت کنید که نگاه اسلام به مرگ، نگاهی تکاملی و عبور از عالم طبیعت به عالم ابدیت است. در منطق قرآن مرگ، پایان نیست، بلکه انتقال است: «ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِینَ» یا «إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ». بر همین اساس سیره معصومین علیهم‌السلام بر سادگی، سرعت و پرهیز از هرگونه تجملات بیهوده در مراسم تدفین تأکید داشته است.
پیامبر اکرم (ص) می‌فرمایند: «أَکْرِمُوا مَوْتَاکُمْ بِالتَّعْجِیلِ» یعنی مردگان خود را با سرعت در دفن کردن، گرامی بدارید. این حدیث شریف نشان می‌دهد که کرامت مرده در سرعت و سادگی است، نه در اطاله مراسم و تجملات دنیوی.
اما آنچه امروز در قالب تاج‌گل‌های چند ده میلیونی می‌بینیم، دقیقاً در نقطه مقابل این سیره است. ما با پدیده‌ای مواجهیم که در فقه اسلامی از آن به عنوان «تبذیر» یاد می‌شود. دقت کنید که اسراف یعنی زیاده‌روی در امر مباح، اما تبذیر یعنی خرج کردن مال در راه باطل و بیهوده.
قرآن کریم در سوره اسراء، آیات 26 و 27 می‌فرماید: «وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِیرًا؛ إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّیَاطِینِ». هزینه کردن بیت‌المال برای گل و گیاهی که سه روز دوام می‌آورد و هیچ نفعی -نه دنیوی و نه اخروی - برای متوفی و خانواده‌اش ندارد، مصداق بارز تبذیر و برادری با شیاطین است.
این کار معمولاً با این تصور صورت می‌گیرد که برخی از مسئولان، آن را نشانه احترام به جایگاه متوفی و رعایت عرف اداری می‌دانند. آیا از منظر جامعه‌شناسی دینی، این توجیهات پذیرفتنی است؟
خیر، این یک عرف کاذب و یک بدعت فرهنگی است که ریشه در رقابت‌های ناسالم سازمانی دارد. وقتی یک نهاد دولتی تاج گلی به ارزش 30 یا 40 میلیون تومان می‌فرستد، در واقع در حال انجام یک پروپاگاندای سازمانی و نمایش قدرت و بودجه خود است، نه احترام به متوفی. به نظر می‌رسد که این کار بوی ریا و تظاهر می‌دهد.
علاوه بر این، این کار یک آسیب بزرگ اجتماعی دارد و آن فشار روانی و تحمیل هزینه به خانواده داغدار است. وقتی خانواده‌ای می‌بیند که نهادها و سازمان‌های مختلف تاج‌گل‌های نجومی فرستاده‌اند، ناخودآگاه در یک تله روانی و اجتماعی گرفتار می‌شود. آنها احساس می‌کنند باید در مراسم‌های بعدی (مثل چهلم یا سالگرد) یا در پذیرایی از حاضران، سطحی از تجملات را رعایت کنند که شاید فراتر از توان مالی‌شان باشد.
اسلام دین «یُسر» است و می‌خواهد بار غم و هزینه را از دوش بازماندگان بردارد، نه اینکه با این تجملات نمایشی، کمر خانواده‌های متوسط و ضعیف را خم کند.
اصراف و تضییع بیت المال
به موضوع بیت‌المال اشاره کردید. از منظر حقوق عامه و مدیریت منابع، این هزینه‌ها چه توجیهی می‌تواند داشته باشد؟
از منظر حقوق عامه، این کار هیچ توجیهی ندارد و مصداق بارز تضییع حقوق مردم است. بودجه نهادهای دولتی از جیب همین مردم و از طریق مالیات و درآمدهای ملی تأمین می‌شود. قانون بودجه و احکام شرعی، هر دو بر صرفه و صلاح بیت‌المال تأکید دارند.
وقتی مدیری 50 میلیون تومان از پول عمومی را صرف خرید تاج گل می‌کند، در واقع 50 میلیون تومان از حق یک خانواده نیازمند، یک بیمار سرطانی، یا بودجه یک مدرسه در مناطق محروم را هدر داده است. در فقه ما قاعده‌ای داریم به نام «قاعده اتلاف» و «تضییع مال». حاکم یا مدیر اسلامی حق ندارد مال عمومی را در مسیری که بازگشت و فایده عقلانی ندارد، نابود کند.
این کار از نظر اخلاق مدیریتی نیز یک انحراف است. بودجه روابط عمومی یک سازمان باید صرف ارتقای شفافیت، خدمت‌رسانی و ارتباط با مردم شود، نه مدیریت تشریفات زائد در مراسم‌های شخصی.
آسیب‌های زیست‌محیطی در یک اقدام ضد فرهنگ
یکی از نکاتی که کمتر به آن توجه شده، آسیب‌های زیست‌محیطی این تاج‌گل‌هاست. آیا دین ما نسبت به محیط زیست در چنین مراسمی حساس است؟
به نکته مهمی اشاره کردید. بله، اسلام دین طبیعت و محیط زیست است. اصل «لا ضَرَر و لا ضِرار» و مفهوم «خلافت الهی انسان در زمین» ایجاب می‌کند که ما به محیط زیست آسیب نزنیم.
تاج‌گل‌های امروزی که در ابعاد غول‌پیکر ساخته می‌شوند، اغلب شامل گل‌های گران‌قیمت، پایه‌های چوبی، یونولیت، پلاستیک‌های تجزیه‌ناپذیر و اسفنج‌های شیمیایی هستند. تولید این حجم از پسماند غیرقابل بازیافت که پس از چند روز راهی زباله‌دان‌ها می‌شود، جنایت علیه محیط زیست است.
ما در حالی که با بحران آب، آلودگی خاک و مشکل مدیریت پسماند در کشور دست‌وپنجه نرم می‌کنیم، چگونه می‌توانیم توجیه کنیم که برای یک مراسم چند ساعته، این حجم از منابع طبیعی و مصنوعی را نابود کنیم؟ این کار با روح حفظ نظام و پرهیز از فساد فی‌الارض در اسلام سازگار نیست.
تجملات فانی را به «صدقات جاریه و باقیات» تغییر دهیم
به عنوان یک راهکار عملی و دینی، پیشنهاد شما به نهادهای رسمی و دولتی برای جایگزینی این رویه غلط چیست؟
راهکار بسیار روشن، قرآنی و عملی است. ما باید پارادایم تجملات فانی را به «صدقات جاریه و باقیات» تغییر دهیم. خداوند متعال در سوره منافقون، آیه 10، زبان حال مردگان را این‌گونه ترسیم می‌کند که وقتی به عالم برزخ می‌رسند و حسرت می‌خورند، می‌گویند: «رَبِّ لَوْلَا أَخَّرْتَنِی إِلَىٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِینَ» یعنی «پروردگارا! چرا مرا تا اجلی نزدیک مهلت ندادی تا صدقه دهم و از شایستگان باشم؟» متوفی امروزِ ما، فردا در برزخ همین آرزو را خواهد داشت. او به تاج گل نیاز ندارد، به «صدقه» نیاز دارد.
پیشنهاد عملی من این است که سازمان اداری و استخدامی و نهادهای نظارتی باید فوراً آیین‌نامه ممنوعیت یا سقف‌گذاری بسیار پایین و نمادین برای ارسال تاج‌گل در دستگاه‌های اجرایی را تصویب و ابلاغ کنند.
به جای آن، نهادها و سازمان‌ها مبلغی را که قرار بود صرف تاج گل کنند، به عنوان کمک هزینه معیشتی، درمانی یا پرداخت بدهی مستقیماً به حساب خانواده متوفی واریز کنند، یا به نیت آنها «صدقه جاریه» مثل ساخت آبراه، کمک به ازدواج جوانان نیازمند، یا خرید تجهیزات پزشکی برای بیمارستان انجام دهند و رسید آن را در مراسم ترحیم قرائت کنند.
این کار هم مصداق آیه 261 سوره بقره است که می‌فرماید: «مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ...» (انفاق در راه خدا مانند دانه‌ای است که هفت خوشه برویاند)، و هم آبروی مؤمن را حفظ می‌کند، هم بیت‌المال را، و هم گره‌ای از کار مردم باز می‌کند.
مسئولان و مدیران ما باید بدانند که مردم، چشم‌های تیزبین و قلب‌های حساسی دارند. در شرایطی که اقتصاد کشور تحت فشار است و سفره بسیاری از مردم کوچک شده، دیدن تصاویر تاج‌گل‌های چند ده میلیونی در فضای مجازی، به شدت به سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی لطمه می‌زند.
باید با بازگشت به سیره ساده‌زیستانه اهل بیت (ع)، هم کرامت انسانی را در سوگ حفظ کنیم، هم از بیت‌المال پاسداری کنیم و هم برای اموات خود، توشه‌ای ابدی بفرستیم. چون مرگ، حقیقتی است که باید ما را به یاد آخرت بیندازد، نه اینکه ما را درگیر رقابت‌های پوچ دنیایی کند.
انتهای پیام/