به گزارش دفتر منطقه‌ای خبرگزاری تسنیم، «اوراسیا نت» در گزارشی تحلیلی نوشت خروج آمریکا از افغانستان در سال 2021 شکل حضور واشنگتن در منطقه را تغییر داد، اما اهمیت جغرافیایی افغانستان برای آسیای مرکزی را از بین نبرد. اکنون کشورهای آسیای مرکزی و افغانستان پس از خروج آمریکا در حال ایجاد سازوکارهای تازه برای همکاری در حوزه‌های امنیتی، اقتصادی، حمل‌ونقل و ارتباطات هستند.
نشست سران سازمان همکاری شانگهای در روزهای 31 آگوست و اول سپتامبر در بیشکک، تصویری از جایگاه در حال تغییر افغانستان در منطقه ارائه کرد. در این نشست سران چین، روسیه، هند، ایران، پاکستان و کشورهای آسیای مرکزی حضور داشتند و در نشست گسترده‌تر «سازمان همکاری شانگهای پلاس» نیز کشورهای دیگری از جمله ترکیه و جمهوری آذربایجان، همراه با سازمان ملل و دیگر نهادها شرکت کردند.
همزمان، «سرجیو گور»، فرستاده ویژه آمریکا در امور جنوب و آسیای مرکزی، در بیشکک با سران کشورهای آسیای مرکزی دیدار کرد و «زلمی خلیلزاد»، فرستاده ویژه پیشین آمریکا در امور افغانستان، نیز در کابل با «امیرخان متقی»، وزیر خارجه هیئت حاکمه افغانستان، گفتگو داشت. وزارت خارجه آمریکا اعلام کرد خلیلزاد دیگر کارمند دولت نیست و در این دیدار در جایگاه شخصی حضور داشته است.
اوراسیا نت نوشت افغانستان ممکن است دیگر در دستور کار راهبردی رسمی واشنگتن نباشد، اما همچنان در محاسبات کشورهای پیرامون خود اهمیت دارد و کانال‌های تعامل میان آمریکا و افغانستان نیز کاملاً از بین نرفته است.
افغانستان حدود 2 هزار و 329 کیلومتر مرز زمینی و آبی با تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان دارد و هر پنج کشور آسیای مرکزی همچنان در معرض پیامدهای امنیتی، اقتصادی و ارتباطی تحولات افغانستان هستند. پس از سال 2001، افغانستان یکی از عوامل اصلی شکل‌دهنده تعامل آمریکا با آسیای مرکزی بود و همکاری‌های امنیتی، دسترسی نظامی، کمک‌های مرزی، سیاست‌های مقابله با تروریسم و دیپلماسی منطقه‌ای واشنگتن را تحت تأثیر قرار داد.
از سال 2021، ازبکستان تلاش کرده است افغانستان را نه فقط یک نگرانی امنیتی، بلکه پیوندی بالقوه میان آسیای مرکزی و جنوبی ببیند. «گفتگوی ترمذ» که در می 2025 به‌عنوان یک بستر دائمی آغاز شد، یکی از مهمترین نمونه‌های این رویکرد است. دومین نشست این گفتگو در ژوئن 2026 بر سازوکارهای عملی در حوزه گفتگوی سیاسی، ارتباطات، حمل‌ونقل و لجستیک، سازگاری با تغییرات اقلیمی و همکاری فرهنگی و بشردوستانه تمرکز داشت.
تاشکند همچنین در آگوست 2025 نخستین نشست نمایندگان ویژه کشورهای آسیای مرکزی در امور افغانستان را برگزار کرد که در آن ایجاد یک گروه تماس دائمی برای گفت‌وگوی هماهنگ منطقه‌ای درباره افغانستان مورد توافق قرار گرفت.
در سوی دیگر، کابل نیز برای ایفای نقش فعال‌تر در این معماری منطقه‌ای تلاش کرده است. افغانستان در آوریل 2026 نخستین «گفتگوی مشورتی افغانستان-آسیای مرکزی» را در کابل برگزار کرد و هر پنج کشور آسیای مرکزی را گرد هم آورد. در این نشست پیشنهاد برگزاری رایزنی‌های منظم، همکاری کارشناسی و تدوین نقشه راه در حوزه‌های تجارت، ترانزیت، امنیت و ارتباطات مطرح شد.
این روند در ژوئن 2026 با برگزاری «نشست اندیشکده‌های افغانستان-آسیای مرکزی» وارد حوزه فکری و سیاست‌گذاری نیز شد؛ نشستی که بر ارائه پیشنهادهای پژوهش‌محور و شکل‌گیری روایت‌های منطقه‌ای درباره افغانستان تأکید داشت.
با این حال، افزایش نقش آسیای مرکزی در مسئله افغانستان به معنای وجود یک اجماع واحد میان کشورهای منطقه نیست. ازبکستان بر ارتباطات، تجارت و یکپارچگی منطقه‌ای تأکید دارد؛ تاجیکستان توجه بیشتری به امنیت مرزی، دولت فراگیر و تهدیدهای شبه‌نظامیان دارد؛ ترکمنستان انرژی، ترانزیت و بی‌طرفی را در اولویت قرار می‌دهد و قزاقستان بیشتر از مسیر تعامل اقتصادی و دیپلماتیک با افغانستان ارتباط برقرار می‌کند. قرقیزستان نیز در بحث‌های گسترده‌تر امنیت منطقه‌ای مشارکت دارد.
در این شرایط، تعامل افغانستان با آسیای مرکزی برای کابل می‌تواند علاوه بر یک فعالیت دیپلماتیک، راهی برای گسترش گزینه‌های اقتصادی و ترانزیتی باشد. تنش و درگیری مسلحانه با پاکستان یکی از مسیرهای اصلی تجارت و ترانزیت افغانستان را مختل کرده و جنگ گسترده‌تر درگیرکننده ایران نیز درباره مسیرهای غربی و تجارت منطقه‌ای عدم قطعیت ایجاد کرده است.
به نوشته اوراسیا نت، تقویت ارتباطات شمالی افغانستان با ازبکستان، ترکمنستان، تاجیکستان و بازار گسترده‌تر اوراسیا می‌تواند برای کابل نوعی «بیمه راهبردی» در شرایطی باشد که برخی مسیرهای سنتی و گزینه‌های خارجی افغانستان آسیب‌پذیرتر شده‌اند. با این حال، این روند لزوماً به معنای همگرایی سیاسی یا به‌رسمیت‌شناختن هیئت حاکمه افغانستان از سوی کشورهای آسیای مرکزی نیست.
نشست سازمان همکاری شانگهای در بیشکک نیز نشان داد افغانستان همچنان در گفتگوی راهبردی اوراسیا جای دارد، هرچند در نشست حضور نداشت. درخواست سازمان همکاری شانگهای برای تشکیل یک دولت فراگیر در افغانستان نشان داد قدرت‌های منطقه‌ای همچنان مسائل سیاسی افغانستان را با چشم‌انداز خود از ثبات این کشور پیوند می‌دهند.
در همین چارچوب، «شوکت میرضیایف»، رئیس‌جمهوری ازبکستان، بر ابتکار این کشور برای ایجاد یک «مرکز جهانی مقابله با چالش‌ها و تهدیدهای امنیتی» در تاشکند تحت ساختار منطقه‌ای ضدتروریسم سازمان همکاری شانگهای تأکید کرد. به نوشته گزارش، این ابتکار در کنار گفتگوی ترمذ، بخشی از راهبرد گسترده‌تر تاشکند برای نهادینه‌کردن همکاری منطقه‌ای به جای واکنش‌های موردی به بحران‌های منفرد است.
از سوی دیگر، حضور گور در بیشکک نشان داد آمریکا همچنان در آسیای مرکزی فعال است، اما این حضور بیش از گذشته از صحنه افغانستان جدا شده است. دیدارهای او با رهبران منطقه بر مشارکت‌های راهبردی، همکاری اقتصادی و سرمایه‌گذاری، حمل‌ونقل، انرژی، مواد معدنی حیاتی و چارچوب «C5+1» متمرکز بود.
خلیلزاد نیز پنجم سپتامبر در کابل با امیرخان متقی دیدار کرد تا درباره روابط افغانستان و آمریکا و فرصت‌های تعامل سازنده گفتگو کند. وزارت خارجه کابل این دیدار را بخشی از گفتگو درباره روابط دوجانبه، رشد اقتصادی و خودکفایی توصیف کرد، اما وزارت خارجه آمریکا تأکید کرد خلیلزاد دیگر کارمند دولت نیست و در جایگاه شخصی در این دیدار حضور داشته است.
اوراسیا نت تأکید کرد این تعاملات را نمی‌توان به‌خودی‌خود نشانه تغییر رسمی سیاست آمریکا در قبال کابل دانست؛ با این حال، اهمیت آنها در این است که روابط آمریکا و افغانستان از بین نرفته، بلکه از مسیرهایی متفاوت با روابط نظامی‌محور پیش از سال 2021 ادامه یافته است.
در مجموع، هندسه حضور آمریکا در منطقه در حال تغییر است. واشنگتن بدون حضور نظامی در افغانستان، روابط خود با کشورهای آسیای مرکزی را تقویت می‌کند و همزمان دولت‌های این منطقه از طریق سازوکارهای منطقه‌ای، تعامل عملی خود با کابل را گسترش می‌دهند.
اوراسیا نت در پایان تأکید کرد اهمیت افغانستان برای آسیای مرکزی پس از خروج آمریکا کمتر نشده، بلکه کشورهای آسیای مرکزی بیش از گذشته در حال تعیین این هستند که اهمیت افغانستان برای منطقه چه معنایی داشته باشد. به بیان دیگر، افغانستان از اهمیت راهبردی برای آسیای مرکزی خارج نشده، بلکه نحوه تعریف و مدیریت این اهمیت بیش از پیش در خود منطقه شکل می‌گیرد.
انتهای پیام/.