به گزارش خبرگزاری تسنیم از شاهرود، برداشت پیاز در شاهرود در حالی وارد مرحله اصلی خود شده است که این شهرستان با اختصاص 370 هکتار از مجموع 685 هکتار سطح زیرکشت پیاز استان سمنان، بیش از نیمی از اراضی این محصول را در اختیار دارد؛ ظرفیتی که شاهرود را به کانون اصلی تولید پیاز استان تبدیل کرده و عملکرد آن می‌تواند بر وضعیت عرضه این محصول در بازار منطقه‌ای اثرگذار باشد.
29 هزار و 600 تن پیاز در انتظار ورود به بازار
برآورد امسال نیز از برداشت حدود 29 هزار و 600 تن پیاز تا نیمه آبان‌ماه حکایت دارد.
اهمیت این میزان تولید زمانی روشن‌تر می‌شود که بدانیم استان سمنان با وجود محدودیت‌های اقلیمی و منابع آبی، سالانه حدود یک میلیون و 500 هزار تن انواع محصولات زراعی، باغی، دامی و شیلاتی تولید می‌کند.
در چنین شرایطی، حفظ تولید محصولات راهبردی بدون افزایش فشار بر منابع پایه، به یکی از مسائل مهم بخش کشاورزی تبدیل شده و الگوی کشت و نحوه مصرف آب در مزارع، اهمیتی هم‌تراز میزان تولید پیدا کرده است.
شاهرود؛ قطب تولید پیاز استان سمنان
در شاهرود، پاسخ به بخشی از این چالش در سال‌های اخیر با حرکت به سمت روش‌های نوین آبیاری دنبال شده است.
بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی جهاد کشاورزی شهرستان، بیش از 95 درصد مزارع پیاز امسال تحت آبیاری تیپ قرار گرفته‌اند؛ آماری که در مقایسه با سال گذشته نیز روند توسعه آبیاری نوین را نشان می‌دهد، چراکه در اردیبهشت 1404 حدود 90 درصد سطح زیرکشت پیاز شاهرود با روش قطره‌ای تیپ آبیاری می‌شد.
این تغییر صرفاً یک جابه‌جایی در شیوه آبیاری نیست، بلکه در شهرستانی مانند شاهرود که کشاورزی آن با محدودیت منابع آب روبه‌رو است، به معنای تلاش برای حفظ تولید از مسیر افزایش بهره‌وری آب است.
آبیاری تیپ؛ پاسخ شاهرود به بحران منابع آب
یک مطالعه پژوهشی درباره تولید پیاز نشان داده است که تغییر از آبیاری سطحی به آبیاری قطره‌ای نواری می‌تواند حجم آب آبیاری را کاهش داده و هم‌زمان بهره‌وری آب را افزایش دهد؛ در این مطالعه، کاهش حدود 10 درصدی حجم آب آبیاری و افزایش 35 درصدی بهره‌وری آب کاربردی گزارش شده است.
از سوی دیگر، آمارهای سال گذشته جهاد کشاورزی شاهرود نشان می‌دهد عملکرد پیاز در این شهرستان در محدوده 75 تا 80 تن در هکتار قرار داشته است؛ اکنون برای فصل برداشت امسال نیز میانگین عملکرد حدود 80 تن در هکتار پیش‌بینی شده است.
با این حساب، سطح زیرکشت 370 هکتاری شهرستان و عملکرد مورد انتظار، تصویری از ظرفیت قابل توجه شاهرود در تولید این محصول ارائه می‌کند؛ ظرفیتی که بخش مهمی از آن در مناطق مزج و جیلان متمرکز است.
فاصله مزرعه تا بازار؛ حلقه‌ای که هنوز کامل نشده است
اما داستان پیاز شاهرود فقط به مزرعه و میزان تولید ختم نمی‌شود و بخش مهم دیگر آن به بازار بازمی‌گردد.
قیمت عمده پیاز زرد، سفید و قرمز در هفته 13 تا 19 مهر 1405 در میدان بزرگ میوه و تره‌بار تهران 69 هزار تومان به ازای هر کیلوگرم اعلام شده است؛ هرچند این نرخ مربوط به بازار عمده‌فروشی تهران است و الزاماً قیمت دریافتی کشاورز شاهرودی یا قیمت نهایی مصرف‌کننده در استان سمنان محسوب نمی‌شود.
همین فاصله میان مزرعه، عمده‌فروشی و بازار مصرف، یکی از حلقه‌های مهم زنجیره تولید پیاز است؛ محصولی که علاوه بر هزینه‌های تولید، به موضوعاتی مانند حمل‌ونقل، نگهداری، واسطه‌گری و زمان عرضه حساس است. بنابراین افزایش تولید زمانی می‌تواند به بهبود معیشت بهره‌بردار منجر شود که محصول با مدیریت مناسب پس از برداشت، بازاررسانی مؤثر و کاهش هزینه‌های زنجیره عرضه همراه باشد؛ موضوعی که برای نزدیک به 30 هزار تن محصول پیش‌بینی‌شده در شاهرود اهمیت دوچندان دارد.
اکنون شاهرود در نقطه‌ای قرار گرفته است که از یک سو ظرفیت تولید پیاز خود را حفظ کرده و حتی برای عملکرد 80 تن در هکتار هدف‌گذاری کرده و از سوی دیگر بیش از 95 درصد مزارع این محصول را به آبیاری تیپ رسانده است.
مسئله اصلی فصل برداشت اما این است که این ظرفیت تولید چگونه می‌تواند هم‌زمان به بهره‌وری بیشتر آب، درآمد پایدارتر کشاورزان و عرضه منظم‌تر محصول به بازار منجر شود؛ پرسشی که پاسخ آن تنها در میزان برداشت خلاصه نمی‌شود و باید در تمام زنجیره تولید تا مصرف پیاز شاهرود جست‌وجو شود.
محمد حسن غریب مجنی، سرپرست جهاد کشاورزی شاهرود در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم با اشاره به آغاز برداشت پیاز از اوایل مهرماه اظهار کرد: برآوردها نشان می‌دهد تا نیمه آبان‌ماه حدود 29 هزار و 600 تن پیاز از مزارع شهرستان شاهرود برداشت و برای عرضه به بازار مصرف روانه شود.
وی با اشاره به جایگاه شاهرود در تولید پیاز استان سمنان افزود: این شهرستان با 370 هکتار سطح زیرکشت، 54 درصد از مجموع سطح زیرکشت 685 هکتاری پیاز در استان را در اختیار دارد و به عنوان قطب اصلی تولید این محصول شناخته می‌شود؛ در این میان مناطق مزج و جیلان از مناطق مهم تولید پیاز شهرستان به شمار می‌روند.
غریب مجنی توسعه تولید محصولات راهبردی با عملکرد مناسب و قابلیت مطلوب برای عرضه در بازار را یکی از محورهای تقویت بخش کشاورزی دانست و تصریح کرد: استمرار این روند می‌تواند ضمن کمک به تأمین امنیت غذایی، زمینه بهبود وضعیت اقتصادی و معیشتی بهره‌برداران بخش کشاورزی را نیز فراهم کند.
سرپرست جهادکشاورزی شاهرود، با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای افزایش بهره‌وری مصرف آب در مزارع پیاز شهرستان بیان کرد: بیش از 95 درصد مزارع پیاز شاهرود به سیستم آبیاری تیپ مجهز شده‌اند و استفاده از این فناوری در کنار مدیریت صحیح منابع و نهاده‌های کشاورزی، نقش مؤثری در ارتقای بهره‌وری تولید دارد.
غریب مجنی ادامه داد: بخش قابل توجهی از مزارع پیاز شهرستان به کشت رقم تجاری و بازارپسند زرد زرگان اختصاص یافته است؛ رقمی که با توجه به ویژگی‌های بازارپسندی آن، ظرفیت مناسبی برای تولید و عرضه محصول در بازار مصرف دارد.
او خاطرنشان کرد: استفاده از شیوه‌های نوین آبیاری و توجه به مدیریت تغذیه‌ای مزارع، در کنار انتخاب رقم مناسب، از عوامل مؤثر در افزایش عملکرد پیاز است و بر اساس برآوردهای انجام‌شده، انتظار می‌رود میانگین تولید این محصول در شهرستان به حدود 80 تن در هکتار برسد.
اگرچه عدد 29 هزار و 600 تن، مهمترین برآورد فصل برداشت پیاز در شاهرود است، اما اهمیت این رقم تنها در حجم محصول خلاصه نمی‌شود. شاهرود با 370 هکتار سطح زیرکشت، 54 درصد از اراضی پیاز استان سمنان را در اختیار دارد و با پیش‌بینی عملکرد حدود 80 تن در هکتار، همچنان مهمترین کانون تولید این محصول در استان به شمار می‌رود.
مناطق مزج و جیلان نیز در این میان نقش محوری دارند و بخش قابل توجهی از تولید شهرستان را به خود اختصاص داده‌اند.
رشد بهره‌وری آب در کنار حفظ عملکرد مزارع
این جایگاه در شرایطی به دست آمده که کشاورزی استان سمنان با مسئله محدودیت منابع آب مواجه است و توسعه کشاورزی در چنین اقلیمی بیش از گذشته به افزایش بهره‌وری وابسته شده است.
استان سمنان سالانه حدود 1.5 میلیون تن انواع محصولات زراعی، باغی، دامی و شیلاتی تولید می‌کند و بخشی از تولیدات آن نیز برای تأمین نیاز دیگر مناطق کشور ارسال می‌شود؛ بنابراین حفظ تولید در این استان، بدون مدیریت منابع پایه، به‌ویژه آب، یک چالش راهبردی محسوب می‌شود.
در این میان، مهمترین نقطه قوت تولید پیاز شاهرود را باید در تغییر الگوی آبیاری جست‌وجو کرد.
در سال 1404 حدود 90 درصد سطح زیرکشت پیاز شهرستان با روش آبیاری قطره‌ای تیپ انجام می‌شد، اما این سهم در سال جاری به بیش از 95 درصد رسیده است.
این افزایش پنج واحد درصدی در فاصله یک سال، نشان می‌دهد استفاده از فناوری‌های نوین آبیاری در این محصول از یک اقدام محدود به بخش گسترده‌ای از مزارع شاهرود رسیده است.
اهمیت این تغییر زمانی بیشتر مشخص می‌شود که موضوع بهره‌وری آب را در کنار عملکرد محصول قرار دهیم. یک مطالعه پژوهشی درباره آبیاری پیاز نشان داده است که در شرایط آزمایشی، بهره‌وری مصرف آب در روش آبیاری تیپ از آبیاری کرتی بیشتر بوده و روش تیپ در مدیریت تنش خشکی نیز عملکرد مناسب‌تری از خود نشان داده است.
بنابراین، حرکت مزارع شاهرود به سمت آبیاری تیپ را می‌توان بخشی از تلاش برای حفظ تولید در شرایط کم‌آبی دانست؛ هرچند میزان صرفه‌جویی واقعی در هر مزرعه به عواملی مانند کیفیت اجرای سامانه، برنامه آبیاری، بافت خاک و مدیریت زراعی بستگی دارد و نباید یک عدد ثابت برای همه مزارع در نظر گرفت.
از جنبه تولید نیز مقایسه آمارهای دو سال اخیر نشانه‌ای از تثبیت یک الگوی نسبتاً پربازده در شاهرود است. در سال 1404 عملکرد پیاز شهرستان حدود 75 تا 80 تن در هکتار اعلام شده بود و اکنون نیز عملکرد حدود 80 تن در هکتار پیش‌بینی شده است.
در کنار استفاده گسترده از آبیاری تیپ، استفاده از رقم تجاری و بازارپسند زرد زرگان و توجه به مدیریت تغذیه‌ای مزارع، از عوامل مؤثر بر دستیابی به این سطح عملکرد عنوان شده‌اند.
قیمت بازار؛ فرصت یا چالش برای کشاورزان شاهرودی؟
با این حال، موفقیت فصل برداشت را نمی‌توان فقط با میزان تولید سنجید؛ زیرا فاصله میان «تولید در مزرعه» و «درآمد کشاورز» به نحوه بازاررسانی وابسته است. برای هفته 13 تا 19 مهر 1405، قیمت عمده پیاز سفید، زرد و قرمز در میدان بزرگ میوه و تره‌بار تهران 69 هزار تومان به ازای هر کیلوگرم اعلام شده است.
این رقم قیمت عمده‌فروشی تهران است و نباید آن را معادل قیمت فروش محصول در مزرعه یا درآمد خالص کشاورز شاهرودی دانست؛ با این حال نشان می‌دهد بازار پیاز در زمان برداشت شاهرود از نظر ارزش معاملاتی، ظرفیت قابل توجهی دارد.
ضرورت تکمیل زنجیره تولید تا بازاررسانی پیاز
در چنین شرایطی، مسئله مهم برای تولیدکننده شاهرودی، مدیریت فاصله میان هزینه تولید و قیمت نهایی بازار است.
هزینه بذر، کود، سم، آب، انرژی، کارگر، برداشت، سورت، بسته‌بندی و حمل‌ونقل از یک سو و نقش واسطه‌ها از سوی دیگر می‌تواند سهم کشاورز از ارزش نهایی محصول را کاهش دهد.
توسعه بازارهای عرضه مستقیم نیز می‌تواند بخشی از این فاصله را کاهش دهد؛ چنان‌که در استان سمنان، توسعه روستا بازارها با هدف نزدیک‌تر کردن تولیدکننده و مصرف‌کننده و کاهش بخشی از هزینه‌های واسطه‌گری در دستور کار قرار گرفته است.
در نهایت، اینکه پیاز شاهرود اکنون در یک نقطه تعیین‌کننده قرار دارد؛ شهرستان از یک سو توانسته با سطح زیرکشت 370 هکتار و پیش‌بینی برداشت 29 هزار و 600 تن، جایگاه خود را به‌عنوان قطب تولید پیاز استان حفظ کند و از سوی دیگر با رساندن سهم مزارع مجهز به آبیاری تیپ به بیش از 95 درصد، مسیر افزایش بهره‌وری آب را جدی‌تر دنبال کرده است.
گزارش از: علیرضا رحیمیان
انتهای پیام/363/