به گزارش خبرگزاری تسنیم از سنندج، حفاظت از جنگل‌ها و مراتع کردستان، استانی با عرصه‌های طبیعی گسترده و ارزشمند، تنها با مهار آتش پس از وقوع آن امکان‌پذیر نیست، بلکه شناسایی مناطق پرخطر، پیش‌بینی زمان و مکان احتمالی حریق، آموزش جوامع محلی و حضور به‌موقع نیروهای امدادی، حلقه‌های اصلی زنجیره پیشگیری از آتش‌سوزی به شمار می‌روند.
تجربه آتش‌سوزی در عرصه‌های طبیعی نشان می‌دهد که گاهی فاصله میان یک حریق محدود و خسارتی گسترده، به دقایق نخست وقوع آتش و سرعت واکنش نیروهای حاضر در منطقه بستگی دارد. در چنین شرایطی، مدیریت علمی خطر و استفاده از ظرفیت مردم محلی می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در جلوگیری از گسترش آتش داشته باشد.
در همین راستا، بهزاد شریفی‌پور، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کردستان در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم از کاهش قابل‌توجه تعداد و سطح آتش‌سوزی‌ها در عرصه‌های منابع طبیعی استان خبر داده و مجموعه‌ای از اقدامات فنی، آموزشی و مشارکت‌محور را از عوامل مؤثر در این روند عنوان کرده است.
بر اساس آمار اعلام شده از سوی مدیرکل منابع طبیعی کردستان تا 15 مهرماه سال 1405، تعداد 82 فقره حریق در سطح 675 هکتار از عرصه‌های طبیعی استان ثبت شده است، آماری که به گفته وی، در مقایسه با دوره مشابه سال گذشته، از کاهش 66 درصدی تعداد حریق‌ها و افت 88 درصدی سطح مناطق درگیر آتش‌سوزی حکایت دارد.
این ارقام در کنار ضرورت استمرار اقدامات پیشگیرانه، پرسش مهمی را نیز پیش روی مدیریت منابع طبیعی قرار می‌دهد: چه اقداماتی برای کاهش احتمال وقوع آتش‌سوزی و جلوگیری از گسترش آن در کردستان انجام شده و چگونه می‌توان این روند را در سال‌های آینده حفظ کرد؟
نقشه خطر آتش‌سوزی؛ مدیریت بر پایه تجربه سه دهه گذشته
یکی از اقدامات اعلام شده از سوی اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری کردستان، تهیه نقشه پهنه‌بندی خطر و مدیریت ریسک آتش‌سوزی با تکیه بر سوابق 30 ساله حریق در عرصه‌های طبیعی استان است.
به گفته شریفی‌پور، اداره مهندسی و مطالعات این اداره‌کل با بررسی و تحلیل سوابق آتش‌سوزی در سه دهه گذشته، مناطق مستعد وقوع حریق را شناسایی و نقشه‌ای برای تعیین پهنه‌های پرخطر تهیه کرده است.
این نقشه با هدف اولویت‌بندی مناطق نیازمند حفاظت، هدایت هدفمند امکانات و نیروها و کمک به برنامه‌ریزی پیشگیرانه مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ رویکردی که می‌تواند مدیریت حریق را از واکنش پس از وقوع حادثه به سمت شناسایی خطر و آمادگی پیش از وقوع آن سوق دهد.
اهمیت چنین اقدامی در آن است که امکانات حفاظتی و عملیاتی، به‌ویژه در فصل‌های پرخطر، باید متناسب با میزان احتمال وقوع آتش‌سوزی و شرایط هر منطقه توزیع شود. شناسایی دقیق پهنه‌های پرخطر، در صورت به‌روزرسانی مستمر و انطباق با شرایط میدانی، می‌تواند به استفاده مؤثرتر از ظرفیت نیروها و تجهیزات کمک کند.
سامانه «تیزنگر»؛ هشدار پیش از وقوع آتش
بخش دیگری از اقدامات اعلام‌شده، استفاده از ظرفیت سامانه «تیزنگر» برای پیش‌بینی و شناسایی مناطق مستعد آتش‌سوزی است.
بر اساس توضیحات مدیرکل منابع طبیعی کردستان، اطلاعات و هشدارهای این سامانه برای شناسایی مناطق دارای احتمال بالاتر وقوع حریق مورد استفاده قرار می‌گیرد و هشدارهای لازم نیز به فرمانداران شهرستان‌ها، به‌عنوان رؤسای ستادهای مدیریت بحران، اعلام می‌شود تا اقدامات پیشگیرانه پیش از وقوع آتش‌سوزی در دستور کار قرار گیرد.
این شیوه مدیریت، زمانی می‌تواند اثربخشی بیشتری داشته باشد که هشدارهای صادرشده به اقدام عملی منجر شوند؛ از افزایش آمادگی نیروهای محلی و حفاظتی گرفته تا تأمین تجهیزات مورد نیاز، تعیین مسیرهای دسترسی و هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول.
در واقع، ارزش یک سامانه پیش‌بینی تنها به شناسایی خطر محدود نمی‌شود؛ بلکه میزان آمادگی دستگاه‌ها، سرعت واکنش به هشدارها و اجرای اقدامات متناسب با سطح خطر نیز در نتیجه نهایی نقش دارد.
آموزش 600 نفرروز؛ نقش مردم در پیشگیری از حریق
در کنار ابزارهای فنی و سامانه‌های پیش‌بینی، آموزش و مشارکت جوامع محلی از دیگر محورهای برنامه‌های اعلام‌شده برای پیشگیری از آتش‌سوزی در کردستان است.
به گفته شریفی‌پور، کلاس‌ها و دوره‌های آموزشی و ترویجی برای جوامع محلی، بهره‌برداران، دهیاران، اعضای شوراهای اسلامی روستاها و گروه‌های مردمی برگزار شده که حجم آن 600 نفرروز اعلام شده است.
هدف از اجرای این برنامه‌ها، افزایش آگاهی عمومی درباره عوامل انسانی مؤثر در وقوع حریق، کاهش رفتارهای پرخطر و ارتقای آمادگی مردم برای واکنش سریع در زمان مشاهده آتش‌سوزی عنوان شده است.
در بسیاری از مناطق طبیعی، ساکنان روستاها و بهره‌برداران محلی به دلیل حضور مستمر در عرصه‌ها، می‌توانند نخستین افرادی باشند که وقوع آتش را مشاهده می‌کنند. اطلاع‌رسانی سریع این افراد و آشنایی آنان با شیوه‌های ایمن اعلام حریق، می‌تواند در جلوگیری از گسترش آتش مؤثر باشد.
با این حال، اثربخشی آموزش‌ها تنها با برگزاری دوره‌ها سنجیده نمی‌شود؛ میزان پوشش مناطق پرخطر، استمرار آموزش‌ها، توانایی افراد برای تشخیص شرایط اضطراری و ارزیابی نتایج عملی برنامه‌ها نیز اهمیت دارد.
از این منظر، استمرار آموزش‌های هدفمند و ارزیابی میزان آمادگی گروه‌های محلی می‌تواند به تبدیل آگاهی عمومی به یک ظرفیت عملیاتی برای حفاظت از جنگل‌ها و مراتع کمک کند.
همیاران طبیعت؛ تقویت حلقه نخست مقابله با آتش
ساماندهی همیاران طبیعت در قالب گروه‌های اطفای حریق، از دیگر اقداماتی است که مدیرکل منابع طبیعی کردستان به آن اشاره کرده است.
بر اساس توضیحات ارائه‌شده، نیروهای بومی و آموزش‌دیده در کنار نیروهای حفاظتی سازماندهی شده‌اند تا در زمان وقوع حریق، امکان حضور سریع‌تر در عرصه‌های طبیعی و مدیریت زمان طلایی مهار آتش فراهم شود.
در مناطق کوهستانی و صعب‌العبور، فاصله کانون حریق از مسیرهای دسترسی و دشواری انتقال تجهیزات می‌تواند روند اطفا را با محدودیت مواجه کند. در چنین شرایطی، آگاهی نیروهای بومی از مسیرها و ویژگی‌های جغرافیایی منطقه، در کنار آموزش و هماهنگی عملیاتی، ظرفیت مهمی برای کاهش زمان واکنش به شمار می‌رود.
البته مشارکت مردمی در عملیات اطفا باید با آموزش تخصصی، تجهیزات ایمنی، تقسیم وظایف مشخص و هماهنگی با نیروهای مسئول همراه باشد؛ چراکه حضور افراد فاقد تجهیزات یا آموزش کافی در کانون حریق می‌تواند خطرات جانی به همراه داشته باشد.
ازاین‌رو، توسعه گروه‌های همیار طبیعت زمانی به حفاظت مؤثرتر منجر می‌شود که علاوه بر ساماندهی، آمادگی واقعی آنان برای حضور ایمن و هماهنگ در عملیات نیز تقویت شود.
اجرای 100 کیلومتر آتش‌بُر در مناطق مستعد حریق
ایجاد 100 کیلومتر آتش‌بُر در مناطق مستعد وقوع آتش‌سوزی، یکی دیگر از اقدامات اعلام‌شده از سوی اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری کردستان است.
آتش‌بُرها با ایجاد مسیرهایی که پیوستگی مواد سوختنی را در عرصه‌های طبیعی قطع می‌کنند، می‌توانند در شرایط مناسب به محدود شدن گسترش آتش و تسهیل عملیات اطفا کمک کنند.
به گفته مدیرکل منابع طبیعی کردستان، این اقدام با هدف جلوگیری از گسترش حریق، محدود کردن دامنه آتش‌سوزی و فراهم کردن شرایط مناسب‌تر برای عملیات مهار انجام شده است.
البته میزان اثربخشی آتش‌بُرها به محل اجرا، طراحی و نگهداری آنها، وضعیت پوشش گیاهی، شرایط جوی و شدت حریق بستگی دارد. بنابراین، تعیین مناطق اولویت‌دار برای ایجاد آتش‌بُر و پایش وضعیت آنها، در کنار سایر اقدامات حفاظتی، اهمیت ویژه‌ای دارد.
کاهش 88 درصدی سطح حریق؛ نتیجه‌ای که باید استمرار یابد
بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری کردستان، تا 15 مهرماه 1405، تعداد 82 فقره حریق در سطح 675 هکتار از عرصه‌های طبیعی استان رخ داده است. این آمار در مقایسه با دوره مشابه سال گذشته، کاهش 66 درصدی تعداد حریق‌ها و افت 88 درصدی سطح مناطق درگیر آتش‌سوزی را نشان می‌دهد.
کاهش هم‌زمان تعداد حریق‌ها و سطح عرصه‌های درگیر، دو شاخص مهم در ارزیابی وضعیت آتش‌سوزی هستند؛ زیرا علاوه بر تعداد رخدادها، میزان گسترش هر حریق نیز در تعیین سطح خسارت و دشواری عملیات مهار اهمیت دارد.
با این حال، برای ارزیابی دقیق‌تر عملکرد برنامه‌های پیشگیرانه، لازم است آمار حریق‌ها در کنار اطلاعاتی مانند میزان خسارت واردشده، علت وقوع آتش‌سوزی‌ها، زمان کشف و مهار، مناطق پرتکرار و میزان آمادگی نیروهای عملیاتی بررسی شود.
همچنین مقایسه آمار دو دوره زمانی، اگرچه تصویری از روند تغییرات ارائه می‌دهد، به‌تنهایی برای تعیین سهم هر اقدام در کاهش حریق کافی نیست. برای مشخص شدن میزان اثرگذاری نقشه پهنه‌بندی، سامانه تیزنگر، آموزش‌های محلی و ایجاد آتش‌بُرها، بررسی داده‌های تفصیلی و نتایج میدانی می‌تواند تصویر روشن‌تری ارائه کند.
حفاظت از منابع طبیعی به آمادگی دائمی نیاز دارد
کاهش اعلام شده در تعداد حریق‌ها و سطح عرصه‌های درگیر آتش‌سوزی در کردستان، در صورت استمرار در دوره‌های بعدی، می‌تواند نشانه‌ای امیدوارکننده از حرکت به سمت تقویت مدیریت پیشگیرانه باشد؛ رویکردی که به‌جای تمرکز صرف بر مهار آتش پس از وقوع، بر شناسایی خطر، افزایش آمادگی و مشارکت جوامع محلی تکیه دارد.
با این حال، حفاظت از جنگل‌ها و مراتع به نتایج یک دوره آماری محدود نمی‌شود. تغییر شرایط جوی، افزایش خطر در برخی فصل‌ها، عوامل انسانی و دشواری دسترسی به بخش‌هایی از عرصه‌های طبیعی، ضرورت حفظ آمادگی مستمر را دوچندان می‌کند.
در این میان، چند موضوع همچنان اهمیت دارد: آیا نقشه پهنه‌بندی خطر به‌طور مستمر به‌روزرسانی می‌شود؟ چه میزان از هشدارهای سامانه تیزنگر به اقدام پیشگیرانه منجر شده است؟ گروه‌های همیار طبیعت در چه مناطقی مستقر هستند و از چه سطحی از آموزش و تجهیزات برخوردارند؟ همچنین، آتش‌بُرهای ایجادشده تا چه اندازه نگهداری و اثربخشی آنها ارزیابی می‌شود؟
پاسخ مستند به این پرسش‌ها می‌تواند ضمن روشن‌تر کردن سهم هر اقدام در کاهش آتش‌سوزی‌ها، به شناسایی نقاط ضعف و تقویت برنامه‌های آینده کمک کند.
از سوی دیگر، انتشار گزارش‌های دوره‌ای و تفکیکی از وضعیت حریق در شهرستان‌ها، علل وقوع آتش‌سوزی‌ها، میزان خسارت و عملکرد اقدامات پیشگیرانه، امکان ارزیابی دقیق‌تر نتایج را برای افکار عمومی فراهم می‌کند و زمینه پاسخ‌گویی شفاف‌تر دستگاه‌های مسئول را به وجود می‌آورد.
حفاظت از منابع طبیعی کردستان زمانی به نتیجه‌ای پایدار می‌رسد که کاهش آمار حریق، با کاهش خسارت‌ها، آمادگی دائمی نیروها، مشارکت مسئولانه مردم و پاسخ‌گویی مستمر دستگاه‌های متولی همراه شود. کاهش اعلام‌شده در آمار آتش‌سوزی‌ها، نقطه‌ای برای ارزیابی و تقویت این مسیر است؛ مسیری که نتیجه نهایی آن باید در امنیت بیشتر جنگل‌ها و مراتع و صیانت از سرمایه‌های طبیعی نسل‌های آینده نمایان شود.
انتهای پیام/