به گزارش خبرگزاری تسنیم از بیرجند، در خراسان جنوبی، زرشک فقط محصولی سرخ‌رنگ بر شاخه‌های باغ نیست؛ حاصل یک سال تلاش باغدارانی است که میان کم‌آبی، هزینه‌های سنگین تولید و نوسان بازار، چشم‌انتظار روزی هستند که دسترنجشان با قیمتی عادلانه به فروش برسد. استانی که حدود 98 درصد زرشک بی‌دانه جهان را تولید می‌کند، اکنون در برابر یک پرسش مهم قرار دارد: چرا مزیت جهانی این محصول هنوز به درآمد پایدار برای همه زرشک‌کاران تبدیل نشده است؟
با آغاز فصل برداشت، بار دیگر مسئله خرید محصول، تعیین نرخ توافقی، تأمین سرمایه در گردش و توسعه صنایع فرآوری به دغدغه اصلی کشاورزان تبدیل شده است؛ موضوعی که اهمیت آن با توجه به حجم تولید امسال و محدودیت زمانی برداشت در برخی مناطق سردسیر دوچندان می‌شود.
برآورد سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی از تولید حدود 120 هزار تن زرشک تازه در سال جاری حکایت دارد؛ محصولی که بخش مهمی از اقتصاد روستاهای استان به آن وابسته است و هرگونه اختلال در بازار آن می‌تواند معیشت شمار زیادی از خانوارهای کشاورز را تحت تأثیر قرار دهد.
بر اساس اعلام این سازمان، سطح زیرکشت زرشک در خراسان جنوبی به 29 هزار و 357 هکتار می‌رسد که از این میزان، 29 هزار و 27 هکتار باغ آبی و 330 هکتار باغ دیم است. متوسط عملکرد باغ‌های بارور نیز پنج تا 5.5 تن زرشک تازه در هکتار برآورد شده است.
این حجم تولید، در کنار جایگاه جهانی زرشک خراسان جنوبی، یک فرصت اقتصادی کم‌نظیر ایجاد کرده است؛ فرصتی که اگر با برنامه‌ریزی مناسب برای خرید، نگهداری، فرآوری و صادرات همراه نشود، می‌تواند در روزهای اوج برداشت به فشار بر بازار و کاهش قدرت چانه‌زنی تولیدکنندگان منجر شود.
زرشک‌کاران در محاصره زمان و قیمت
برای زرشک‌کاران مناطق سردسیر خراسان جنوبی، زمان برداشت تنها یک موضوع کشاورزی نیست؛ گاهی تعیین‌کننده میزان درآمد سالانه آنهاست.
جلال اکبری، زرشک‌کار روستای بیدسک از توابع بخش قهستان شهرستان درمیان، می‌گوید: سرمای پاییزی در این منطقه زودتر از بسیاری نقاط دیگر فرا می‌رسد و تأخیر در برداشت می‌تواند محصول را با سرمازدگی و افت بازارپسندی مواجه کند وکشاورزان پیش از برداشت به دنبال روشن شدن وضعیت بازار هستند، اما وقتی هنوز نرخ خرید مشخص نشده و امکان نگهداری مناسب محصول نیز وجود ندارد، نگرانی از فروش ارزان‌تر افزایش می‌یابد.
افزایش هزینه‌های کارگری و سایر هزینه‌های تولید نیز فشار مضاعفی بر باغداران وارد کرده است؛ در حالی که به اعتقاد این کشاورز، رشد قیمت زرشک در سال‌های گذشته همواره متناسب با افزایش هزینه‌های تولید نبوده است. مسئله اصلی در این شرایط، فقط تعیین یک عدد برای قیمت زرشک نیست. کشاورز باید بداند در روزهای برداشت خریدار وجود دارد، محصولش روی دستش نمی‌ماند و برای فروش آن مجبور به پذیرش قیمت‌های پایین نخواهد شد.
اکبری پیشنهاد می‌کند تعاون روستایی با خرید زرشک تازه از روستاها و ارسال آن به بازارهایی مانند تهران، اصفهان و فارس، بخشی از فشار فروش فوری را کاهش دهد. او همچنین کمبود انبار و سردخانه را از مشکلاتی می‌داند که امکان نگهداری محصول و انتخاب زمان مناسب فروش را از کشاورز می‌گیرد.
قیمت 200 هزار تومانی؛ مطالبه کشاورز یا نرخ نهایی بازار؟
در سوی دیگر بازار، موضوع تعیین نرخ خرید زرشک با ملاحظات اقتصادی تعاونی‌ها و واحدهای فرآوری گره خورده است. سیدحسن رضوی، مدیر تعاون روستایی خراسان جنوبی، تأکید دارد که زرشک مشمول خرید تضمینی دولت نیست و نرخ آن بر اساس توافق و با توجه به شرایط بازار تعیین می‌شود و همچنین خرید محصول با قیمتی بالاتر از توان واقعی بازار، در صورتی که امکان فروش آن فراهم نشود، می‌تواند به زیان تعاونی‌ها و در نهایت کشاورزان و روستاییان عضو این تشکل‌ها منجر شود.
وی همچنین از ضرورت به‌روزرسانی محاسبات هزینه تولید و برگزاری جلسه تکمیلی برای تعیین نرخ خرید توافقی خبر داده است. در همین حال، رقم حدود 200 هزار تومان برای هر کیلوگرم زرشک با شاخه از سوی رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان به‌عنوان قیمت مورد مطالبه و مبنای حمایتی بازار مطرح شده است؛ رقمی که نباید با نرخ قطعی و نهایی خرید توافقی اشتباه گرفته شود.
تفاوت کیفیت محصول نیز یکی از عوامل مؤثر بر قیمت‌گذاری است. مدیر تعاون روستایی استان اعلام کرده است که در سال گذشته برخی انواع زرشک با توجه به کیفیت، در محدوده 70 تا 120 هزار تومان خریداری شدند. با این وجود، یک مسئله همچنان باقی است: اگر قیمت مورد انتظار کشاورز با توان خرید بازار فاصله داشته باشد، چه سازوکاری می‌تواند از افت قیمت در زمان اوج عرضه جلوگیری کند؟
پاسخ این پرسش صرفاً در اعلام نرخ خلاصه نمی‌شود؛ تأمین منابع مالی برای خرید محصول، حضور مؤثر خریداران، توسعه بازارهای مصرف و افزایش ظرفیت فرآوری، اجزای مکمل یک سیاست حمایتی مؤثر هستند.
خرید قراردادی؛ راهی برای خروج از بن‌بست فروش
یکی از راهکارهای مطرح‌شده برای کاهش فشار عرضه در فصل برداشت، توسعه کشاورزی قراردادی زرشک است. بر اساس اعلام سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی، صندوق حمایت از توسعه بخش کشاورزی شهرستان قاینات به‌عنوان مجری این طرح تعیین شده و هدف‌گذاری شده است 10 تا 15 هزار تن زرشک تازه از طریق قراردادهای خرید، پیش از ورود به بازار عمومی، خریدار مشخص داشته باشد. این میزان حدود 8 تا 12 درصد تولید پیش‌بینی‌شده استان را شامل می‌شود و در صورت اجرای مؤثر می‌تواند بخشی از نگرانی باغداران را کاهش دهد.
تجربه سال گذشته نیز نشان می‌دهد تشکل‌های تعاون روستایی بیش از هزار تن زرشک تازه خریداری کرده‌اند. به گفته مدیر تعاون روستایی استان، حضور این تشکل‌ها در بازار علاوه بر خرید مستقیم محصول، زمینه ایجاد رقابت میان خریداران و جلوگیری از اجحاف به کشاورزان را فراهم کرده است. با این حال، استمرار خرید قراردادی و خرید مستقیم به تأمین سرمایه در گردش، وجود بازار فروش و توان مالی تشکل‌ها وابسته است. بدون تأمین مالی مناسب، حتی خریداران بالقوه نیز ممکن است در روزهای اوج برداشت امکان جذب حجم قابل توجهی از محصول را نداشته باشند.
از بارگاه‌های روستایی تا صنایع بزرگ فرآوری
اقتصاد زرشک خراسان جنوبی در سال‌های اخیر تنها به باغداری محدود نمانده است. ساخت بارگاه‌های زرشک خشک‌کنی در روستاهای زرشک‌خیز، ایجاد کارگاه‌های پاک‌کنی و بسته‌بندی و توسعه مشاغل خانگی، بخشی از تغییرات اقتصادی ناشی از این محصول بوده است. بسیاری از کشاورزان با وجود هزینه‌های ساخت بارگاه، برای خشک‌کردن اصولی محصول خود به ایجاد این زیرساخت‌ها روی آورده‌اند. این اقدام می‌تواند به حفظ کیفیت محصول و کاهش وابستگی به فروش فوری زرشک تازه کمک کند.
در کنار آن، کارگاه‌های کوچک تولید حبه زرشک و عناب، لواشک، دمنوش و دیگر فرآورده‌ها، فرصت‌هایی برای اشتغال محلی به‌ویژه برای زنان خانه‌دار ایجاد کرده‌اند. اما این تحولات هنوز با ظرفیت واقعی زنجیره ارزش زرشک فاصله دارد. محدود بودن صنایع بزرگ فرآوری و تنوع محصولات تولیدی باعث شده بخش مهمی از زرشک پس از خشک‌کردن و بسته‌بندی وارد بازار شود، در حالی که امکان توسعه محصولات غذایی و دارویی متنوع‌تر همچنان وجود دارد.
ورود سرمایه‌گذاران به این حوزه می‌تواند ضمن ایجاد اشتغال، ظرفیت خرید محصول از کشاورزان را افزایش دهد و سهم بیشتری از ارزش افزوده را در داخل استان نگه دارد. استاندار خراسان جنوبی نیز با تأکید بر جایگاه ویژه استان در تولید زرشک بی‌دانه جهان، حمایت از باغداران و توسعه صنایع فرآوری را از اولویت‌های اقتصادی استان دانسته است.
سیدمحمدرضا هاشمی معتقد است حمایت از این محصول باید از مرحله تولید تا فرآوری و بازار مصرف استمرار داشته باشد؛ به‌گونه‌ای که کشاورز از تولید خود منتفع شود، واحد فرآوری امکان فعالیت و توسعه داشته باشد و بازار نیز ظرفیت جذب محصول فرآوری‌شده را پیدا کند.
سایت پرتودهی؛ حلقه‌ای تازه در زنجیره ارزش
در کنار توسعه صنایع تبدیلی، برنامه‌ریزی برای احداث سایت پرتودهی محصولات کشاورزی در شهرستان سربیشه نیز به‌عنوان یکی از ظرفیت‌های جدید مطرح شده است. هدف از توسعه چنین زیرساخت‌هایی، کمک به افزایش ماندگاری، ارتقای کیفیت و فراهم کردن زمینه عرضه مناسب‌تر محصولات کشاورزی در بازارهای هدف عنوان شده است.
در صورت بهره‌برداری مؤثر و استفاده متناسب با ویژگی‌های محصول، فناوری‌های نوین نگهداری و فرآوری می‌توانند به کاهش ضایعات و افزایش قابلیت عرضه زرشک کمک کنند. البته بهره‌مندی از این ظرفیت به هزینه خدمات، استانداردهای فنی و اتصال زیرساخت به شبکه تولید و بازار بستگی دارد.
در سطح ملی نیز زنجیره محصولات کشاورزی با تمرکز بر زرشک، زعفران، انار و گیاهان دارویی در شمار محورهای پیشنهادی توسعه اقتصاد دانش‌بنیان خراسان جنوبی قرار گرفته است. این رویکرد می‌تواند زمینه همکاری شرکت‌های دانش‌بنیان، دانشگاه‌ها، سرمایه‌گذاران و صنایع فرآوری را برای توسعه فناوری‌های مرتبط با تولید، نگهداری، بسته‌بندی و صادرات فراهم کند؛ مشروط بر اینکه حمایت‌ها به رفع موانع واقعی زنجیره تولید منجر شود.
تأمین مالی؛ شرط موفقیت حمایت از زرشک‌کاران
یکی از مهمترین موانع خرید مناسب محصول در زمان برداشت، محدودیت منابع مالی کشاورزان، تعاونی‌ها و واحدهای فرآوری است. در همین راستا، استاندار خراسان جنوبی در دیدار با مدیرعامل بانک کشاورزی، بر ایجاد خطوط اعتباری ویژه برای تأمین نهاده‌ها، سرمایه در گردش و حمایت از خرید محصولات کشاورزی تأکید کرده است.
تأمین مالی برای خرید محصول در فصل برداشت می‌تواند به تعاونی‌ها و صنایع فرآوری امکان دهد زرشک بیشتری از باغداران خریداری کنند و وابستگی بازار به فروش فوری محصول کاهش یابد. از سوی دیگر، گسترش پوشش بیمه‌ای باغات، حمایت از سرمایه‌گذاری در صنایع تبدیلی و تسهیل دسترسی تولیدکنندگان به منابع مالی می‌تواند ریسک فعالیت اقتصادی در این بخش را کاهش دهد.
در کنار این اقدامات، تزریق یک‌هزار و 200 میلیارد ریال سرمایه برای تکمیل زنجیره ارزش زرشک با ظرفیت اسمی سالانه 2 هزار و 510 تن و پیش‌بینی اشتغال 26 نفر نیز از طرح‌های اعلام‌شده در این حوزه است؛ طرحی که اثرگذاری نهایی آن به تکمیل، بهره‌برداری و توان خرید و فرآوری محصول بستگی دارد.
زرشک؛ مزیت جهانی با ضرورت تصمیم‌های عملی
خراسان جنوبی برای توسعه اقتصاد زرشک با کمبود مزیت تولید مواجه نیست؛ مسئله اصلی، چگونگی تبدیل این مزیت به درآمد پایدار برای کشاورزان و فعالان اقتصادی استان است. وقتی تولیدکننده در روزهای برداشت ناچار به فروش فوری محصول می‌شود، وقتی ظرفیت نگهداری و سرمایه در گردش کافی نیست و وقتی بخش مهمی از ارزش افزوده در مراحل بعدی زنجیره ایجاد می‌شود، سهم باغدار از یک محصول جهانی می‌تواند کمتر از ظرفیت واقعی آن باقی بماند.
از این رو، حمایت مؤثر از زرشک‌کاران باید فراتر از اعلام قیمت و برگزاری نشست‌های حمایتی باشد. خرید به‌موقع، توسعه کشاورزی قراردادی، تأمین منابع مالی، گسترش انبارها و سردخانه‌ها، تکمیل صنایع فرآوری و دسترسی به بازارهای صادراتی باید در قالب برنامه‌ای هماهنگ دنبال شود.
زرشک در کنار زعفران، عناب، انار و دیگر محصولات مزیت‌دار، ظرفیت آن را دارد که به یکی از پایه‌های اصلی توسعه روستایی خراسان جنوبی تبدیل شود؛ اما تحقق این هدف زمانی امکان‌پذیر است که زنجیره تولید تا بازار به‌گونه‌ای سامان یابد که منافع اقتصادی محصول فقط در حلقه‌های پایانی متمرکز نماند.
آینده اقتصاد زرشک خراسان جنوبی نه فقط به میزان برداشت، بلکه به تصمیم‌هایی بستگی دارد که امروز برای قیمت، خرید، فرآوری و بازار این محصول گرفته می‌شود؛ تصمیم‌هایی که می‌تواند دسترنج باغدار را به درآمدی پایدار تبدیل کند یا همچنان او را در انتظار بازار عادلانه نگه دارد.
انتهای پیام/