خبرگزاری تسنیم _ گروه فرهنگی: قرآن کریم همواره با ظرافت و دقتی بی‌نظیر در طول تاریخ پاسداری شده است. برای بسیاری از ما که امروزه عمدتاً با یک شیوه رایج تلاوت آشنا هستیم، شاید شنیدن این واقعیت شگفت‌انگیز باشد که در سده‌های نخستین اسلام، گنجینه‌ای از شیوه‌های مختلف خواندن وحی وجود داشته است. اما این تنوع جلوه‌ای از غنای بیانی و انعطاف‌پذیری زبان عربی در خدمت تبیین کلام خداوند بوده است.
تکوین تاریخی؛ از تکثر به انسجام
در قرن‌های اولیه هجری، به دلایلی همچون تکامل‌نیافتگی کامل خط عربی (نبودن نقطه و اعراب)، گسترش جغرافیایی اسلام، تعدد لهجه‌های قبیله‌ای و تفاوت نسخه‌های موجود، شیوه‌های متعددی برای تلاوت آیات رواج داشت. این موضوع اگرچه نشان‌دهنده پویایی جامعه اسلامی بود، اما نیازمند یک ساماندهی علمی و دقیق به نظر می‌رسید.
نقطه عطف این تحول در سده چهارم هجری و با همت ابن‌مجاهد، دانشمند برجسته علوم قرآنی در بغداد رقم خورد. او با غربالگری و بررسی‌های موشکافانه، هفت شیوه اصلی و مستند تلاوت را که از اعتبار سندی بالاتری برخوردار بودند، تحت عنوان «قرائات سبعه» معرفی کرد.
دقت علما به همین جا ختم نشد. پژوهشگران بعدی برای تضمین بالاترین سطح امانت‌داری، از دل هر یک از این هفت شیوه، دو زنجیره روایی دقیق و قابل اعتماد را استخراج کردند. به این ترتیب، ساختاری منسجم متشکل از «چهارده روایت» معتبر شکل گرفت که هر کدام، دریچه‌ای به سوی زیبایی‌های آوایی و معنایی قرآن هستند.
نکته جالب توجه این است که این چهارده روایت توسط سیزده راوی اصلی نقل شده‌اند، زیرا یکی از این راویان، متولی نقل دو روایت از دو قاری متفاوت بوده است.
راویت‌های چهارده‌گانه و راویانشان
راویت‌های چهارده‌گانه و راویانشان عبارت‌اند از:
- روایت هشام بن عمار (153-245ق) از عبدالله بن عامر دمشقی
- روایت ابن ذکوان (173-242ق) از عبدالله بن عامر دمشقی
- روایت احمد بن محمد البَزّی (170-250ق) از ابن کثیر مکی
- روایت ابو عمرو محمد بن عبدالرحمن (قُنبُل) (195-291ق) از ابن کثیر مکی
- روایت حَفْص بن سلیمان (90-180ق) از عاصم بن ابی النجود
- روایت شعبة بن عیاش (95-194ق) از عاصم بن ابی النجود
- روایت حفص بن عمر (الدوری ) (درگذشت 246ق) از ابوعمرو
- روایت السوسی (درگذشت 261ق) از ابوعمرو
- روایت خلّاد بن خالد الشیبانی (142-220ق) از حمزه بن حبیب
- روایت خلف بن هشام البزّاز (150-220ق) از حمزه بن حبیب
- روایت عثمان بن سعید مصری (وَرَش) (110-197ق)از نافع بن عبدالرحمن
- روایت عیسی بن مینا (قالون) (120-220ق) از نافع بن عبدالرحمن
- روایت لیث بن خالد (درگذشت 240ق) از علی بن حمزه کسائی
- روایت حفص بن عمر (الدوری) (درگذشت 246ق) از علی بن حمزه کسائی.
حافظ؛ شاعری با طعم وحی
شاید جذاب‌ترین بخش این ماجرا، رد پای این دانش تخصصی در ادبیات فارسی باشد. بسیاری از پژوهشگران ادبی و قرآنی بر این باورند که خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی، پیش از آنکه در قله شعر فارسی بایستد، استاد مسلط فنون قرائت قرآن بوده است.
بر اساس این دیدگاه، او توانایی شگفت‌انگیز تلاوت و حفظ قرآن کریم را با هر چهارده شیوه روایی معتبر داشته و چه‌بسا راز اصلی انتخاب تخلص «حافظ» همین تسلط کم‌نظیر بر لایه‌های مختلف کلام وحی باشد، نه فقط حفظ معمولی آن.
خود او با ظرافت تمام و در قالب یک غزل، به این مهارت تخصصی اشاره کرده است:
عشقت رسد به فریاد، ار خود بسان حافظ
قرآن ز بَر بخوانی در چهارده روایت
این بیت، گواهی است بر اینکه در آن دوران، تسلط بر قرائت‌های گوناگون قرآن، نشانه‌ای از اوج کمال علمی و معنوی یک شخصیت فرهیخته به شمار می‌رفته و حافظ با افتخار این جایگاه را برای خود ترسیم کرده است.
انتهای پیام/