به گزارش خبرگزاری تسنیم از اسلامشهر، مسئله تأمین آب کشاورزی در این شهرستان فقط کمبود بارش نیست؛ بخشی از ماجرا به فاصله میان منابع موجود و زیرساخت‌هایی بازمی‌گردد که باید این منابع را به محل مصرف برسانند.
به گفته فائق فتحی، مدیر جهاد کشاورزی شهرستان، پساب تصفیه‌خانه واوان وارد رودخانه می‌شود، در حالی که انتقال آن به اراضی پایین‌دست می‌تواند آب مورد نیاز آبیاری 1100 هکتار زمین کشاورزی را تأمین کند و جایگزین برداشت از چاه‌ها شود. با این حال، بر اساس گزارش های منتشر شده، خط انتقال شش‌کیلومتری این طرح پس از سه سال همچنان در انتظار اجرا است.
این وضعیت، پرسشی روشن پیش روی دستگاه‌های مسئول قرار می‌دهد: هنگامی که ضرورت کاهش برداشت از آب‌های زیرزمینی مطرح است، چرا اجرای زیرساخت تأمین آب جایگزین برای کشاورزان به تعویق می‌افتد؟
تعللی که برآورد هزینه را 2٫7 برابر کرد
مدیر جهاد کشاورزی اسلامشهر پیش‌تر اعلام کرده بود که در جریان سفر وزیر وقت جهاد کشاورزی به شهرستان در سال 1402، مقرر شد انتقال پساب واوان با 20 میلیارد تومان انجام شود. این تصمیم به اجرا نرسید و برآورد هزینه دو سال بعد به 40 میلیارد تومان و در ابتدای سال 1405 به 54 میلیارد تومان افزایش یافت.
به این ترتیب، برآورد هزینه اجرای طرح نسبت به رقم اولیه، 170 درصد افزایش یافته است؛ بدون آنکه کشاورزان اراضی هدف از آب جایگزین برخوردار شده باشند.
هرچند تعیین سهم تورم، تغییر قیمت تجهیزات یا تغییر احتمالی مشخصات اجرایی در این افزایش، نیازمند بررسی جزئیات برآوردهاست، نتیجه برای پروژه روشن است: اجرای طرح اکنون به اعتباری بیشتر از گذشته نیاز دارد. تعویق، نیاز به سرمایه‌گذاری را از بین نبرده، بلکه تأمین مالی آن را دشوارتر کرده است.
به گفته مدیر جهاد کشاورزی اسلامشهر، پیگیری از دستگاه‌های استانی و نمایندگان مجلس نیز به تأمین اعتبار و آغاز اجرا منجر نشده بود.
پرسش این است که مسئولیت تبدیل این پیگیری‌ها به نتیجه بر عهده کدام دستگاه است و چه زمان‌بندی مشخصی برای آن وجود دارد؟
تخصیص روی کاغذ بود، آب به مزرعه تحویل نشد
موضوع استفاده کشاورزی از پساب واوان تازه نیست. بر اساس گزارش‌های منتشر شده در سال‌های گذشته، سهم بخش کشاورزی از پساب این تصفیه‌خانه برای انتقال به کانال نواب، 7٫46 میلیون مترمکعب در سال تعیین شده است.
اما تخصیص آب، بدون احداث زیرساخت انتقال، به معنای تأمین آب کشاورز نیست. فاصله میان اعلام سهمیه و تحویل واقعی پساب، همان حلقه‌ای است که باید در عملکرد دستگاه‌های مسئول بررسی شود.
حفاظت از آب زیرزمینی بدون تأمین جایگزین؟
مدیر جهاد کشاورزی اسلامشهر، انتقال پساب را راهی برای آبیاری اراضی هدف و مسدودکردن چاه‌های مورد استفاده در این اراضی معرفی کرده است. این برنامه نشان می‌دهد که تأمین آب جایگزین و کنترل برداشت از منابع زیرزمینی، دو بخش مرتبط از یک سیاست‌اند.
نمی‌توان ضرورت حفاظت از سفره‌های زیرزمینی را مطرح کرد، اما زیرساخت جایگزین برای تولیدکننده را نامعلوم گذاشت. تأخیر در انتقال پساب، کشاورز را میان محدودیت برداشت و نیاز به ادامه تولید نگه می‌دارد؛ وضعیتی که با توصیه به صرفه‌جویی به‌تنهایی برطرف نمی‌شود.
البته انتقال پساب نیز به‌خودی‌خود تضمین‌کننده کاهش برداشت نیست. منفعت مورد انتظار زمانی محقق می‌شود که آب منتقل‌شده واقعاً جایگزین آب چاه‌ها شود، نه اینکه صرفاً به مصرف موجود اضافه شود. بنابراین، برنامه اجرای پروژه باید با سازوکار مشخص کنترل برداشت همراه باشد.
بازچرخانی آب، فراتر از اعلام یک پروژه
استفاده مجدد از پساب، فقط به لوله‌گذاری محدود نمی‌شود. کیفیت آب خروجی، تناسب آن با مصرف کشاورزی، استمرار تأمین و نحوه توزیع نیز باید روشن باشد. بدون انتشار نتایج پایش و ارزیابی فنی، نمی‌توان کاهش مشخص مصرف کود، مناسب‌بودن پساب برای همه محصولات یا توقف فرونشست را از نتایج قطعی این طرح دانست.
با این حال، نبود چنین ارزیابی‌هایی نباید بهانه‌ای برای نامعلوم‌ماندن سرنوشت پروژه باشد؛ بلکه مسئولیت دستگاه‌های متولی را برای ارائه برنامه‌ای اجرایی و قابل سنجش بیشتر می‌کند.
پرونده واوان، مسئله مدیریت آب را از سطح توصیه‌های کلی به پرسش درباره اولویت‌گذاری، تأمین اعتبار و پاسخ‌گویی دستگاه‌ها می‌کشاند. اکنون پرسش فقط این نیست که کشاورزی اسلامشهر چقدر آب کم دارد؛ باید پرسید چرا ظرفیت اعلام‌شده برای تأمین بخشی از این نیاز، هنوز به مزرعه نرسیده است؟
در این راستا، عبدالمجید شیخی، اقتصاددان و تحلیلگر مسائل اقتصاد کشاورزی، در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم، با اشاره به کاهش بارندگی و تشدید فشار بر منابع آب زیرزمینی اظهار کرد: کاهش بارش‌ها و افزایش برداشت از سفره‌های زیرزمینی، ضرورت بازنگری در شیوه مدیریت منابع و مصارف آب را دوچندان کرده است.
در این شرایط، بازچرخانی پساب، توسعه طرح‌های آبخیزداری و آبخوان‌داری و مدیریت برداشت از چاه‌ها همزمان باید در اولویت قرار گیرند.
وی با اشاره به وضعیت بارندگی در ایران و منطقه طی سه دهه گذشته، مدعی شد: به اعتقاد من، استمرار کاهش بارش‌ها صرفاً ناشی از عوامل طبیعی نیست و آمریکا و رژیم صهیونیستی با استفاده از تأسیسات مستقر در منطقه، در انحراف ابرهای در حرکت از غرب به شرق و کاهش بارندگی در ایران و غرب آسیا نقش داشته‌اند. البته ممکن است دیدگاه‌های دیگری این وضعیت را طبیعی بدانند، اما برداشت من این است که این خشکسالی منشأ مصنوعی دارد.
شیخی افزود: صرف‌نظر از اختلاف دیدگاه‌ها درباره منشأ خشکسالی، کاهش بارش موجب افزایش شدید برداشت از منابع آب زیرزمینی شده است. برای نمونه، در ورامین، بر اساس مشاهداتی که در سال‌های گذشته داشتم، عمق دسترسی به آب در برخی نقاط از حدود 10 متر به حدود 50 متر رسیده بود. چنین افتی در سطح آب زیرزمینی، زنگ خطری جدی برای آینده منابع آب کشور است.
این تحلیلگر مسائل اقتصاد کشاورزی با تأکید بر ضرورت بازچرخانی آب بیان کرد: باید بتوانیم آب مصرف‌شده را با استفاده از فناوری‌های روز تصفیه کنیم و دوباره به چرخه مصرف بازگردانیم. پساب تصفیه‌شده می‌تواند متناسب با کیفیت و استانداردهای مورد نیاز، ابتدا در صنعت و سپس در بخش کشاورزی و باغداری مورد استفاده قرار گیرد و بخشی از فشار بر منابع آب زیرزمینی را کاهش دهد.
وی ادامه داد: لزوماً نیازی نیست همه پساب‌ها تا سطح مصرف شرب تصفیه شوند. سهم مصارف شهری و روستایی از مجموع مصرف آب کشور حدود 3 تا 5 درصد است و بخش عمده آب در کشاورزی مصرف می‌شود؛ بنابراین، بازگرداندن پساب به چرخه تولید و استفاده مجدد از آن در صنعت و کشاورزی باید مورد توجه قرار گیرد تا سهم بزرگی از مصارف را بر دوش بگیرد.
مراقب آب‌های زیرزمینی باشیم
وی با اشاره به پیامدهای برداشت مستمر از آبخوان‌ها تصریح کرد: برداشت آب، بدون آنکه منابع زیرزمینی فرصت تغذیه و جبران پیدا کنند، خطری بزرگ است. با این حال، بازچرخانی پساب به‌تنهایی کافی نیست و در کنار اقدامات جبرانی، باید برنامه‌های پیشگیرانه برای حفاظت و احیای سفره‌های زیرزمینی اجرا شود.
این اقتصاددان در توضیح تفاوت رویکرد پیشگیرانه و جبرانی گفت: همان‌طور که موفقیت نظام سلامت نباید صرفاً با افزایش تعداد بیمارستان‌ها، تخت‌ها و پزشکان سنجیده شود و کاهش ابتلا به بیماری‌ها و تعداد بیماران در بازه زمانی معین نیز باید معیار ارزیابی باشد، در حوزه آب هم نباید تنها به توسعه تأسیسات و ظرفیت تأمین آب توجه کرد. هنر مدیریت، جلوگیری از تشدید بحران و کاهش فشار بر منابع موجود است.
وی افزود: وزارت نیرو و وزارت جهاد کشاورزی باید گزارش دهند که چه میزان آب در بالادست حوضه‌های آبخیز مهار شده، چه مقدار به تغذیه سفره‌های زیرزمینی اختصاص یافته و وضعیت آبخوان‌ها نسبت به سال قبل تا چه اندازه بهبود پیدا کرده است. این شاخص‌ها باید در ارزیابی عملکرد دستگاه‌های مسئول جایگاه مشخصی داشته باشند.
وی با انتقاد از تکمیل‌نشدن طرح جامع آبخیزداری اظهار کرد: این طرح همچنان به‌صورت کامل اجرایی نشده است؛ در حالی که حدود 90 میلیون هکتار از اراضی کشور به عملیات آبخیزداری و آبخوان‌داری نیاز دارد. اجرای این عملیات می‌تواند نقش مهمی در مهار روان‌آب‌ها، افزایش نفوذ آب به زمین و تقویت منابع زیرزمینی داشته باشد.
این تحلیلگر مسائل اقتصاد کشاورزی ادامه داد: اجرای کامل برنامه‌های آبخیزداری و آبخوان‌داری، همراه با مدیریت برداشت، می‌تواند زمینه‌ای فراهم کند که ورودی آب به سفره‌های زیرزمینی از خروجی آن پیشی بگیرد. از این منظر، آبخیزداری یکی از راهکارهای اساسی پیشگیری از کاهش منابع آب زیرزمینی است.
وی با اشاره به استفاده از منابع جایگزین آب بیان کرد: راهکار دیگر، تأمین بخشی از نیازهای صنعتی، کشاورزی و شرب از طریق شیرین‌سازی آب در سواحل خلیج فارس، دریای عمان و دریای کاسپین(مازندران) است. استفاده از این ظرفیت می‌تواند بخشی از تقاضای موجود را پاسخ دهد و وابستگی به برداشت از چاه‌ها را کاهش دهد. با کمک استفاده از گاز هدر رفته در مشعل ها (فلرهای) بالادست چاه های نفت، که بیش از 130 سال است که می‌سوزند و هدر می‌روند، تولید برق تجدیدپذیر با نیروگاه های خورشیدی، باد و امواج دریا انرژی لازم برای شیرین سازی آب هم با کمترین هزینه قابل تامین است.
شیخی در بخش دیگری از صحبت‌هایش افزود: توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر نیز می‌تواند در کنار تأمین برق، با استقرار تجهیزات تولید و تأمین آب همراه شود. این طرح‌ها، از مقیاس کوچک تا بزرگ و با مشارکت مردم در قالب طرح‌های مشارکتی حداکثری مردم و تشکل های تعاونی، قابل پیگیری است و می‌تواند بخشی از نیاز آبی تأسیسات، مصارف شرب و صنعت را پوشش دهد.
وی در تشریح این پیشنهاد گفت: هدف آن است که ظرفیت تولید انرژی تجدیدپذیر و تأمین آب در کنار یکدیگر توسعه یابد تا علاوه بر پاسخ‌گویی به نیاز مجموعه‌های مربوط، بخشی از آب تولیدشده در اختیار سایر مصارف قرار گیرد. نتیجه مورد انتظار این رویکرد، کاهش فشار بر منابع آب زیرزمینی است.
باید چاه‌های غیرمجاز را مسدود کرد
این اقتصاددان با تأکید بر ضرورت کنترل برداشت از چاه‌ها تصریح کرد: مسدودکردن چاه‌های غیرمجاز و نصب کنتور بر چاه‌ها از دیگر اقدامات ضروری است. باید میزان برداشت به‌طور دقیق اندازه‌گیری و مدیریت شود تا امکان جلوگیری از مصرف خارج از ضابطه فراهم باشد.
وی با اشاره به نقش تعرفه‌گذاری در مدیریت مصرف پیشنهاد کرد: می‌توان برای مصرف در محدوده مجاز و استاندارد، تعرفه صفر و معافیت یا حمایت در نظر گرفت و برای مصرف بالاتر، تعرفه‌های پلکانی تعیین کرد تا انگیزه برداشت غیرمنطقی کاهش یابد. البته اجرای این سیاست باید با آموزش و استقرار مروجین کشاورزی سرمزرعه و فراهم‌کردن امکانات لازم برای اصلاح مصرف همه نهاده‌های کشاورزی همراه باشد.
وی افزود: وزارت جهاد کشاورزی باید حضور مروجان در مزارع و باغ‌ها را تقویت کند تا کشاورزان راهنمایی‌ها و آموزش‌های لازم را دریافت کنند. نمی‌توان تنها از کشاورز انتظار کاهش مصرف داشت، اما ابزار، دانش و زیرساخت مورد نیاز را در اختیار او قرار نداد.
این تحلیلگر مسائل اقتصاد کشاورزی با تأکید بر توسعه روش‌های نوین آبیاری اظهار کرد: تجهیز اراضی زراعی و باغی به سامانه‌های آبیاری قطره‌ای، کوزه‌ای، نواری، بارانی و سایر روش‌های متناسب با شرایط کشت باید دنبال شود. با توجه به سهم بالای کشاورزی در مصرف آب، اصلاح شیوه آبیاری در این بخش اهمیت ویژه‌ای دارد.
وی ادامه داد: به‌طور متوسط حدود 70 درصد مصرف آب به بخش کشاورزی اختصاص دارد و استفاده از روش‌های نوین آبیاری می‌تواند ظرفیت قابل‌توجهی برای کاهش مصرف ایجاد کند؛ به‌گونه‌ای که در برخی شرایط، میزان آب مصرفی به یک‌چهارم برسد. کاهش برداشت در این بخش، فرصتی برای بهبود وضعیت سفره‌های زیرزمینی فراهم می‌کند.
شیخی در پایان با اشاره به باورهای دینی درباره دعا و طلب باران گفت: در کنار برنامه‌ریزی، مدیریت مصرف و بهره‌گیری از فناوری، مردم، کشاورزان و مسئولان نباید دعا و استغاثه برای نزول باران را فراموش کنند. ما بر پایه اعتقادات دینی خود، به ربوبیت خداوند و اثرگذاری دعا باور داریم و طلب رحمت الهی را نیز در مواجهه با کم‌آبی مؤثر می‌دانیم. کما اینکه خداوند در سوره مبارکه نوح می فرماید: «فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کَانَ غَفَّارًا، یُرْسِلِ السَّمَاء عَلَیْکُم مِّدْرَارًا، وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوَالٍ وَ بَنِینَ» (نوح12-10) و از پروردگارتان آمرزش بخواهید که او همواره آمرزنده است (اگر استغفار کردید) از آسمان بر شما باران پى در پى فرستد و شما را به اموال و فرزندان یارى کند. استغفار و از جمله نماز استسقاء عامل نزول باران رحمت الهی است.
انتهای پیام/