به گزارش خبرگزاری تسنیم از اراک، وقف، یکی از سنت‌های ارزشمند دینی و اجتماعی است که در طول تاریخ، نقش مهمی در تأمین نیازهای عمومی، گسترش عدالت اجتماعی و شکل‌گیری بسیاری از مراکز فرهنگی، آموزشی و مذهبی ایفا کرده است. این سنت نیکوکارانه، با تبدیل بخشی از دارایی افراد به منابعی پایدار برای خدمت به جامعه، زمینه‌ای فراهم می‌کند تا آثار خیرخواهانه واقفان در طول نسل‌ها ادامه یابد و منافع آن در اختیار گروه‌های مختلف مردم قرار گیرد.
اهمیت وقف تنها به ساخت مسجد، حسینیه و بقاع متبرکه محدود نمی‌شود، بلکه این ظرفیت می‌تواند در حوزه‌های مختلف اقتصادی و اجتماعی نیز به کار گرفته شود. حمایت از نیازمندان، تسهیل ازدواج جوانان، ایجاد فرصت‌های شغلی، پشتیبانی از فعالیت‌های قرآنی، کمک به شرکت‌های دانش‌بنیان و مشارکت در حل مسائل اجتماعی، از جمله زمینه‌هایی است که وقف می‌تواند در آن‌ها نقش‌آفرینی کند. در این میان، هدایت وقف‌های جدید به سمت نیازهای روز جامعه، فرصتی برای پیوند سنت‌های نیکوکارانه با ضرورت‌های توسعه امروز فراهم می‌آورد.
از سوی دیگر، وقف زمانی می‌تواند بیشترین اثرگذاری را داشته باشد که دارایی‌های وقفی به‌درستی مدیریت شوند و از ظرفیت اقتصادی آن‌ها به شکل مطلوب استفاده شود. احیای موقوفات غیرفعال، افزایش بهره‌وری رقبات درآمدزا، شفافیت در مدیریت منابع و هزینه‌کرد درآمدها مطابق نیت واقفان، از جمله ضرورت‌هایی است که می‌تواند به تقویت کارکرد اقتصادی وقف کمک کند. تحقق این اهداف، علاوه بر صیانت از موقوفات موجود، زمینه افزایش منابع پایدار برای اجرای نیات واقفان و گسترش خدمات عمومی را نیز فراهم می‌کند.
استان مرکزی به‌واسطه برخورداری از پیشینه تاریخی، ظرفیت‌های صنعتی و اقتصادی و وجود موقوفات متعدد، زمینه قابل‌توجهی برای بهره‌گیری از این ظرفیت اجتماعی دارد. وجود هزاران موقوفه در شهرستان‌های مختلف استان، در کنار بقاع متبرکه و اماکن مذهبی و تاریخی، فرصتی برای توسعه فعالیت‌های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی ایجاد کرده است. همچنین، بهره‌گیری از ظرفیت خیرین، توسعه وقف‌های مشارکتی و توجه به نیازهای جدید جامعه می‌تواند به تقویت نقش وقف در رفع مسائل استان و تأمین منابع پایدار برای فعالیت‌های عام‌المنفعه کمک کند.
در کنار این ظرفیت‌ها، احیای موقوفات کم‌بازده، تکمیل طرح‌های عمرانی بقاع متبرکه، توسعه زیرساخت‌های زیارت و گردشگری مذهبی و برنامه‌ریزی برای جذب مشارکت‌های مردمی، از جمله موضوعاتی است که می‌تواند مسیر بهره‌برداری مؤثرتر از سرمایه‌های وقفی را هموار کند.
خبرنگار خبرگزاری تسنیم با توجه به اینکه این موضوعات، بررسی وضعیت موقوفات استان مرکزی، شیوه‌های نظارت بر درآمدها و هزینه‌ها، برنامه‌های توسعه وقف‌های نوین و نقش این ظرفیت در رونق فرهنگی، اجتماعی و گردشگری استان، اهمیت ویژه‌ای دارد؛ در مصاحبه ای تفصیلی با حجت‌الاسلام عبداله واحدی، مدیرکل اوقاف و امور خیریه استان مرکزی درخصوص وقف و موضوعات آن در استان مرکزی به بحث و گفتوگو پرداخته که مشروح آن در زیر می‌آید:
*از فتوای امام شهید درباره وقف پول تا اشتغال جوانان؛ وقف در مسیر نیازهای روز جامعه
*5 هزار موقوفه در استان مرکزی؛ از احیای موقوفات تا گسترش وقف‌های نوین
*از شفافیت درآمد موقوفات تا وقف برای اشتغال و ازدواج
*وقف در استان مرکزی به کدام سمت می‌رود؟ از نیت واقفان تا نیازهای امروز جامعه
*از موقوفات کم‌بازده تا وقف‌های مشارکتی؛ برنامه اوقاف برای احیای ظرفیت‌های وقف
*اشتغال جوانان و شرکت‌های دانش‌بنیان در اولویت وقف
*وقف فقط برای امور مذهبی نیست؛ ظرفیت موقوفات برای حل مسائل اجتماعی
*اوقاف استان مرکزی در مسیر احیای موقوفات؛ شفافیت مالی و توسعه وقف‌های جدید
*وقف چگونه به خدمت‌رسانی و توسعه بقاع متبرکه کمک می‌کند؟
*وقف‌های جدید در استان مرکزی؛ از حمایت از ازدواج جوانان تا توسعه کسب‌وکارها
تسنیم: از وقتی که در اختیار خبرگزاری تسنیم قرار دادید سپاسگزاریم، برای شروع بفرمایید در حال حاضر، استان مرکزی چه تعداد موقوفه دارد و مهمترین حوزه‌های نیت واقفان در استان چه مواردی هستند؟
واحدی: از اینکه فرصت این گفتوگو را فراهم کردید، سپاسگزارم. استان مرکزی در حال حاضر حدود پنج هزار موقوفه دارد که تقریباً نیمی از آن‌ها موقوفات انتفاعی هستند و مواردی مانند حسینیه‌ها، مساجد، مهدیه‌ها و سایر اماکن مشابه را شامل می‌شوند. حدود دو هزار و 500 موقوفه دیگر نیز منفعتی هستند؛ به این معنا که باید درآمد داشته باشند و درآمد حاصل از آن‌ها در راستای اجرای نیتی که واقف تعیین کرده است، هزینه شود.
متأسفانه، به دلیل اینکه در گذشته بخشی از این موقوفات در اختیار متولیانی بوده که تا زمان برخورداری موقوفه از درآمد، از آن استفاده می‌کردند، اما پس از تخریب یا از بین رفتن امکان بهره‌برداری، آن را رها می‌کردند، سیاست‌گذاری مناسبی برای نگهداری و بهره‌برداری مستمر از برخی موقوفات انجام نشده است.
در نتیجه، تعدادی از این موقوفات فاقد درآمد هستند. در برخی موارد نیز بخشی از رقبات موقوفه فعال و دارای درآمد است، اما بخش دیگری از رقبات غیرفعال شده یا از چرخه بهره‌برداری خارج شده است. بنابراین، اگرچه موقوفه درآمد دارد، این درآمد به میزان واقعی و متناسب با ظرفیت آن نیست و موقوفه به بهره‌وری مورد انتظار نمی‌رسد.
از سوی دیگر، موقوفاتی نیز وجود دارند که تمام رقبات آن‌ها فعال است و درآمد دارند، اما شاخص بهره‌وری و میزان درآمد آن‌ها متناسب با ظرفیت موجود نیست. در نتیجه، درآمد قابل‌توجهی که انتظار می‌رود از این موقوفات حاصل شود، به دست نمی‌آید. بنابراین، در حوزه موقوفات منفعتی با شرایط متفاوتی مواجه هستیم؛ از موقوفات فاقد درآمد گرفته تا موقوفاتی که درآمد دارند، اما میزان درآمد آن‌ها متناسب با ظرفیت واقعی‌شان نیست.
تسنیم: برای موقوفات منفعتی که در حال حاضر فاقد درآمد هستند یا به دلایل مختلف از چرخه بهره‌برداری خارج شده‌اند، چه برنامه‌ای دارید؟ آیا برای احیای این موقوفات اقداماتی در دست انجام است؟
واحدی: بله، بخشی از موقوفات منفعتی ما به دلایل مختلف فاقد درآمد هستند. برای مثال، ممکن است یک مغازه یا خانه وقفی در مسیر اجرای طرح‌های شهرداری قرار گرفته و تخریب شده باشد، اما معوض آن از سوی شهرداری پرداخت نشده باشد. در چنین شرایطی، موقوفه عملاً از چرخه درآمدزایی خارج می‌شود.
این موضوع را از طریق برگزاری جلسات متعدد با شهرداری پیگیری کرده‌ایم و یکی از محورهای مذاکرات ما با شهرداری، تعیین تکلیف همین موقوفات و پرداخت معوض آن‌هاست. البته شرایط در شهرستان‌های مختلف استان متفاوت است. در اراک با تعداد قابل‌توجهی از این موارد مواجه هستیم و در محلات و برخی دیگر از شهرهای استان نیز چنین مشکلاتی وجود دارد.
پیگیری‌های ما با هدف تعیین تکلیف این موقوفات و دریافت معوض آن‌ها ادامه دارد تا پس از پرداخت معوض، امکان بازگرداندن منابع حاصل به چرخه درآمدزایی فراهم شود. به این ترتیب، می‌توان از ظرفیت این منابع برای اجرای نیت واقفان استفاده کرد و موقوفات را دوباره در مسیر بهره‌برداری قرار داد.
5 هزار موقوفه در استان مرکزی؛ از شفافیت درآمدها تا وقف برای اشتغال و نیازهای اجتماعی
تسنیم: یکی از موضوعاتی که همواره درباره عملکرد اوقاف مطرح می‌شود، شفافیت در نحوه درآمدها و هزینه‌کرد موقوفات است. در سال‌های اخیر چه اقداماتی برای شفاف‌سازی درآمدها و هزینه‌ها انجام شده است؟ همچنین، چه سازوکاری وجود دارد تا اطمینان حاصل شود درآمد موقوفات مطابق نیت واقفان هزینه می‌شود؟
واحدی: یکی از اتفاقات مهم در حوزه اوقاف، راه‌اندازی سامانه جامع موقوفات و اماکن متبرکه در پی مصوبات مجلس شورای اسلامی از سال 1390 به بعد بود. در این سامانه، اطلاعات و داده‌های مربوط به هر موقوفه و رقبات آن ثبت شده است و واحدهای نظارتی مختلف، چه در داخل مجموعه اوقاف و چه در خارج از آن، امکان دسترسی و نظارت بر درآمدها و هزینه‌های موقوفات را دارند.
در مجموعه اوقاف، اداره‌ای با عنوان اداره تحقیق وجود دارد که ماهیتی شبه‌قضایی دارد. در کنار آن، بخش‌های حقوقی و حسابرسی نیز فعالیت می‌کنند. شعبه حسابرسی به‌صورت مستقل، درآمدها و حساب‌های مربوط به موقوفات را به‌صورت سالانه بررسی می‌کند.
اگر درآمد موقوفه در چارچوب ضوابط و مطابق با نیت تعیین‌شده هزینه شده باشد، مفاصاحساب آن صادر می‌شود و این موضوع در فرایندهای مالی مربوط نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. اما اگر مشخص شود که درآمد موقوفه خارج از چارچوب ضوابط و برنامه تعیین‌شده هزینه شده است، کارشناسان حسابرسی اسناد مربوط را مردود اعلام می‌کنند.
مردود شدن سند به این معناست که مشخص می‌شود مسئول یا رئیس اداره‌ای که دستور پرداخت را صادر کرده و همچنین کارشناسی که برخلاف ضوابط، آن دستور را اجرا کرده است، در قبال این تخلف مسئولیت دارند و باید مبلغ مربوط را از محل منابع شخصی خود بازگردانند. بنابراین، نظارت داخلی بر درآمدها و هزینه‌های موقوفات از سازوکار مشخصی برخوردار است.
با اطمینان می‌توان گفت که سازوکارهای نظارتی برای جلوگیری از هزینه‌کرد درآمد موقوفات خارج از چارچوب تعیین‌شده وجود دارد و در این زمینه، کنترل‌های حسابرسی به‌صورت مستمر انجام می‌شود. نظارت بر نحوه درآمدزایی و هزینه‌کرد موقوفات صرفاً به واحدهای داخلی اوقاف محدود نیست و نهادهای نظارتی بیرونی نیز در این فرایند نقش دارند.
درخواست نظر از امام شهید درباره موقوفه فرمانفرما برای کربلا
تسنیم: در برخی موارد ممکن است نیت واقف به شکلی که در وقف‌نامه آمده است، دیگر قابلیت اجرا نداشته باشد. در چنین شرایطی، تکلیف موقوفه چیست و درآمد آن چگونه هزینه می‌شود؟
واحدی: در چنین مواردی، مطابق نظر مراجع تقلید و بر اساس ضوابط قانونی، باید نیت واقف تا حد امکان رعایت شود و در صورت فراهم نبودن امکان اجرای دقیق آن، اقدامی صورت گیرد که به نیت واقف نزدیک‌تر باشد.
برای روشن شدن موضوع، می‌توان به یکی از موقوفات شاخص استان، یعنی موقوفه فرمانفرما، اشاره کرد. یکی از نیت‌های این موقوفه، تعمیرات نهر فرات در نجف بوده است. در وقف‌نامه، موارد دیگری نیز از جمله مساعدت به طلاب نجف و کربلا مورد توجه قرار گرفته است.
در زمان تنظیم وقف‌نامه، در سال 1301 قمری، حوزه علمیه نجف از رونق قابل‌توجهی برخوردار بود و بسیاری از علمایی که از داخل ایران برای تحصیل به نجف می‌رفتند، به حمایت و مساعدت نیاز داشتند. به همین دلیل، بخشی از نیت واقف به پشتیبانی از این افراد اختصاص یافته بود.
با این حال، نهری که در وقف‌نامه به آن اشاره شده، در شرایط کنونی به شکل موردنظر وجود ندارد و امکان اجرای دقیق آن بخش از نیت فراهم نیست. بر همین اساس، بررسی‌هایی انجام دادیم و در این زمینه، درخواستی را نیز به محضر امام شهید ارائه کردیم.
در این درخواست توضیح دادیم که استان مرکزی دارای موقوفات درآمدزا با ظرفیت‌های قابل‌توجه است و با انجام برخی اقدامات، توانسته‌ایم شاخص بهره‌وری و میزان درآمد تعدادی از این موقوفات را افزایش دهیم؛ به‌گونه‌ای که درآمد برخی از آن‌ها نسبت به زمان ورودشان به چرخه مدیریتی استان، چندین برابر شده است.
بر همین اساس، درخواست کردیم در صورت صلاحدید، اجازه داده شود حدود 10 تا 20 درصد از درآمد مربوط برای امور اجتماعی، از جمله کمک به فقرا و نیازمندان استان، هزینه شود. در پاسخ به این درخواست، تأکید شد که وقف‌نامه‌ها و مستندات مربوط ارائه شود تا موضوع به‌صورت دقیق بررسی شود. پس از ارسال مستندات، درباره وضعیت نیت مندرج در وقف‌نامه و امکان اجرای آن نیز پرسش‌هایی مطرح شد.
در بررسی‌های انجام‌شده مشخص شد که نهری که در وقف‌نامه به آن اشاره شده، در حال حاضر وجود ندارد. در توضیح این موضوع باید گفت که هدف واقف از اختصاص این بخش از موقوفه، تأمین آب موردنیاز مردم و زائرانی بوده است که به نجف مشرف می‌شدند؛ به‌گونه‌ای که بتوانند از آب نهر برای آشامیدن و همچنین امور بهداشتی استفاده کنند.
با توجه به اینکه امکان اجرای این بخش از نیت به شکل اولیه وجود نداشت، تلاش شد اقدامات جایگزینی انجام شود که بیشترین نزدیکی را به هدف واقف داشته باشد. بر همین اساس، بخشی از اقدامات به تأمین آب آشامیدنی و آب موردنیاز برای امور بهداشتی و همچنین ساخت حمام‌ها و سرویس‌های بهداشتی در صحن حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) اختصاص یافت.
در این مسیر، با هماهنگی تولیت محترم حرم و استانداری نجف، یک مخزن با ظرفیت سه میلیون لیتر احداث شد. همچنین، یک‌هزار و 200 واحد سرویس بهداشتی و حمام ساخته شد که نقش مهمی در رفع مشکلات زائران در طول سال، به‌ویژه در ایام اربعین، داشت.
در نتیجه این اقدامات، شرایط تأمین آب آشامیدنی و آب موردنیاز برای امور بهداشتی بهبود یافت و مشکلاتی که زائران در زمینه کمبود آب و افت فشار آب در اطراف حرم‌های مطهر با آن مواجه بودند، در سال گذشته تا حد زیادی برطرف شد. سال گذشته نخستین سالی بود که زائران در ایام اربعین با مشکلات پیشین در زمینه کمبود و افت فشار آب در نجف مواجه نشدند.
با توجه به افزایش جمعیت زائران و ضرورت تأمین پایدار آب در سال‌های آینده، توسعه ظرفیت ذخیره‌سازی نیز در دستور کار قرار گرفته است. در حال حاضر، مخزن دیگری با ظرفیت 9 میلیون لیتر به ظرفیت قبلی اضافه می‌شود تا مجموع ظرفیت مخازن به 12 میلیون لیتر برسد. هدف از این اقدام آن است که با افزایش جمعیت زائران در سال‌های آینده، مشکل تأمین آب آشامیدنی و آب موردنیاز برای امور بهداشتی دوباره ایجاد نشود.
این اقدامات را می‌توان نمونه‌ای از تلاش برای اجرای هدف و مقصود واقف دانست؛ به این معنا که هرچند امکان اجرای عین عبارت مندرج در وقف‌نامه وجود نداشته است، تلاش شده منابع موقوفه در مسیری هزینه شود که با نیت اولیه واقف و هدف او از تأمین آب و امکانات بهداشتی برای مردم و زائران، بیشترین تناسب را داشته باشد.
بستر لازم برای اجرای وقف‌های مشارکتی فراهم شد
تسنیم: با توجه به ظرفیت‌های صنعتی و اقتصادی استان مرکزی، آیا برای هدایت سرمایه خیرین و واقفان به سمت وقف‌های جدید با رویکرد اقتصادی و اشتغال‌زایی برنامه‌ای تدوین شده است؟ تاکنون چه اقداماتی در این زمینه انجام داده‌اید؟
واحدی: ما در این زمینه دو برنامه تدوین کرده‌ایم که می‌توان گفت اجرای آن‌ها با این رویکرد از استان مرکزی آغاز شده و پس از اقدامات انجام‌شده، برخی استان‌های دیگر نیز به این سمت حرکت کرده‌اند.
محور نخست، توجه به موقوفات موجود و تلاش برای افزایش شاخص بهره‌وری آن‌هاست تا بتوانیم جمعیت گسترده‌تری را از منافع اجرای نیات واقفان بهره‌مند کنیم. محور دوم نیز به وقف‌های جدید اختصاص دارد؛ به این معنا که با توجه به نیازهای روز جامعه، موقوفات جدیدی ایجاد کنیم و از همان ابتدای شکل‌گیری آن‌ها برای توسعه، رشد و افزایش شاخص بهره‌وری برنامه‌ریزی داشته باشیم تا بتوانند جمعیت بیشتری را تحت پوشش قرار دهند.
این دو محور به‌صورت هم‌زمان در حال پیگیری است. در حوزه وقف‌های جدید، خیرین و واقفان به ما مراجعه می‌کنند و تلاش می‌کنیم بستر ایجاد موقوفات را با استفاده از شیوه‌های نوین فراهم کنیم.
یکی از این شیوه‌ها، وقف پول است. در این روش، برای یک نیت خاص یا چند نیت مشخص، موقوفه‌ای ایجاد می‌شود و شناسه مربوط به آن دریافت می‌شود. پس از اخذ شناسه، حساب مربوط در بانک یا صندوق موردنظر افتتاح خواهد شد. سپس از خیرین دعوت می‌کنیم برای تقویت آن موقوفه و تحقق نیت تعیین‌شده، به‌صورت مشارکتی کمک کنند.
در این شیوه، افراد با هر میزان توان مالی می‌توانند مشارکت داشته باشند. کمک‌های آن‌ها در کنار یکدیگر قرار می‌گیرد و زمینه ایجاد یک موقوفه بزرگ‌تر را فراهم می‌کند که هدف آن، اجرای همان نیتی است که از ابتدا برای آن تعیین شده است.
پس از صدور فتوای امام شهید درباره امکان وقف پول، بستر لازم برای اجرای وقف‌های مشارکتی در سامانه مربوط فراهم شد. برای مثال، اگر فردی بخواهد در حوزه قرآن وقف کند، حساب مربوط آماده است و افراد مختلف در استان می‌توانند هرکدام متناسب با توان مالی خود مبلغی را وقف کنند. ممکن است فردی 10 هزار تومان برای فعالیت‌های قرآنی استان وقف کند و این مبالغ در کنار یکدیگر قرار گیرد تا منابع لازم برای خرید یا تأمین امکانات موردنیاز فراهم شود. پس از آن نیز درآمد و منابع حاصل، مطابق نیت تعیین‌شده و سازوکارهای مربوط به سایر موقوفات مدیریت خواهد شد.
این روش در حوزه وقف‌های نوین کاربرد دارد و در کنار آن، نیازهای روز جامعه نیز در اولویت قرار گرفته است. از جمله این نیازها می‌توان به ازدواج جوانان، اشتغال جوانان، حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان، مسائل اجتماعی و حل بحران‌های اجتماعی اشاره کرد. ما حدود چهار تا پنج اولویت در این زمینه تعریف کرده‌ایم و افرادی که برای مشاوره مراجعه می‌کنند، متناسب با هدف خود راهنمایی می‌شوند تا در صورت تمایل، نیت‌های موردنظرشان را در یکی از این حوزه‌ها تعریف کنند یا در کنار نیت اصلی خود، یکی از این موضوعات را نیز قرار دهند.
در همین حوزه‌های جدید، از جمله ازدواج و اشتغال جوانان و حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان، وقف‌هایی داشته‌ایم. در برخی موارد نیز خیرین و واقفان پیش از اقدام، از مرکز مشاوره وقف راهنمایی دریافت می‌کنند. برای مثال، ممکن است فردی با هدف تأمین هزینه‌های روضه‌خوانی حضرت سیدالشهدا (ع) مراجعه کند. کارشناسان ما ضمن احترام به نیت او، توضیح می‌دهند که می‌توان بخشی از منابع را به این موضوع اختصاص داد و در صورت تمایل، بخشی دیگر را نیز برای نیازهای اولویت‌دار جامعه در نظر گرفت.
یکی از موضوعاتی که در استان مرکزی به‌عنوان اولویت مورد توجه قرار گرفته، وقف در حوزه قرآن است. در گذشته، موقوفات درآمدزا و گسترده‌ای در این حوزه نداشتیم و به همین دلیل، امکان تأمین منابع مالی پایدار برای توسعه فعالیت‌های قرآنی به میزان موردنیاز فراهم نبود.
اکنون این موضوع را در شمار اولویت‌های خود قرار داده‌ایم و با همکاری جامعه قرآنی و مؤسسات قرآنی، اقدامات اولیه را آغاز کرده‌ایم تا بتوانیم در مدت‌زمان کوتاهی، موقوفات بیشتری در حوزه قرآن ایجاد کنیم و زمینه تأمین منابع پایدار برای فعالیت‌های قرآنی را فراهم آوریم.
در همین راستا، مرکزی با عنوان مرکز ملی مشاوره وقف در استان راه‌اندازی شده است. این مرکز به افرادی که قصد انجام وقف در استان مرکزی را دارند، مشاوره ارائه می‌دهد و برنامه‌ریزی بر این است که خدمات مشاوره‌ای آن در سطح ملی نیز توسعه یابد تا متناسب با نیازهای سایر استانها، امکان بهره‌مندی از این ظرفیت فراهم شود.
بقاع شاخص و امامزادگان با توجه به شرایط، سطح درآمد و ظرفیت گردشگری مذهبی اولویت‌بندی شدند
تسنیم: یکی از رویکردهای مطرح‌شده از سوی استاندار و مسئولان استان مرکزی، تبدیل این استان از معبر گردشگری به مقصد گردشگری است. گردشگری مذهبی نیز یکی از بخش‌های این ظرفیت به شمار می‌رود. موقوفات، به‌ویژه بقاع متبرکه، چه ظرفیتی برای تبدیل‌شدن به قطب‌های فرهنگی، اجتماعی و گردشگری مذهبی دارند و آیا در این زمینه برنامه‌ریزی شده است؟
واحدی: یکی از اقداماتی که در این زمینه انجام داده‌ایم، تهیه طرح جامع بقاع متبرکه بوده است. خوشبختانه با اولویت‌بندی انجام‌شده، برای تعداد زیادی از بقاع متبرکه در شهرستان‌های مختلف استان طرح جامع تهیه شده یا فرایند تهیه آن در حال انجام است.
هدف از این اقدام آن است که فعالیت‌های عمرانی در چارچوب یک برنامه مشخص انجام شود و از ساخت‌وسازهای سلیقه‌ای جلوگیری کنیم؛ زیرا در صورت نبود طرح جامع، ممکن است منابع و اموالی که از محل کمک‌های مردمی، خیرین یا سایر منابع تأمین می‌شود، در مسیری غیرضروری هزینه شود.
برای مثال، ممکن است در طراحی یک مجموعه، محل احداث سرویس‌های بهداشتی به‌درستی جانمایی نشود یا ساختمان‌ها برخلاف جهت مناسب وزش باد ساخته شوند. در چنین شرایطی، پس از صرف هزینه و تکمیل ساخت‌وساز، مشکلاتی ایجاد می‌شود که اصلاح آن‌ها دشوار و پرهزینه خواهد بود. برای جلوگیری از این اتفاقات، الزام کرده‌ایم که هیچ امامزاده‌ای بدون داشتن طرح جامع، فعالیت عمرانی انجام ندهد.
در همین چارچوب، بقاع شاخص و امامزادگان را با توجه به شرایط، سطح درآمد و ظرفیت گردشگری آن‌ها اولویت‌بندی کرده‌ایم و تهیه طرح‌های جامع را در دستور کار قرار داده‌ایم. یکی از شاخص‌هایی که در این طرح‌ها بررسی می‌شود، وضعیت گردشگری هر منطقه است؛ زیرا هر امامزاده و بقعه متبرکه با توجه به موقعیت جغرافیایی، ویژگی‌های تاریخی، مذهبی و طبیعی خود، ظرفیت متفاوتی برای جذب زائر و گردشگر دارد.
برخی مناطق از نظر طبیعی ظرفیت بالایی برای جذب گردشگر دارند و مردم به‌صورت خودجوش به آن مناطق سفر می‌کنند. در این موارد، باید در طراحی و اجرای طرح جامع به‌گونه‌ای عمل کنیم که گردشگران طبیعی منطقه بتوانند از ظرفیت امامزاده نیز بهره‌مند شوند و زمینه حضور آن‌ها در این اماکن فراهم شود.
از سوی دیگر، برخی امامزادگان به‌صورت ذاتی ظرفیت بالایی برای جذب گردشگر دارند. برای مثال، امامزاده هفتاد و دو تن ساروق، به دلیل ویژگی‌ها و جایگاه خاصی که در باورهای مردم دارد و با عنوان محل وقوع معجزه قرن شناخته می‌شود، از جذابیت قابل‌توجهی برای زائران و گردشگران برخوردار است.
امامزاده محمد عابد نیز یکی از ظرفیت‌های مهم گردشگری مذهبی استان مرکزی به شمار می‌رود. این مکان با توجه به جایگاه مذهبی و ویژگی‌های تاریخی خود، زمینه جذب گردشگران مذهبی را دارد.
در این زمینه باید به این نکته نیز اشاره کرد که در کشور، سه شخصیت با نام محمد عابد وجود دارند. بر اساس بررسی‌هایی که انجام داده‌ایم و گفت‌وگوهایی که با علمای مطلع داشته‌ایم، به این جمع‌بندی رسیده‌ایم که محمد عابد موردنظر ما، همان شخصیتی است که به‌عنوان پدر ابراهیم مجاب شناخته می‌شود و در کربلا مدفون است. این موضوع از جمله ویژگی‌هایی است که در معرفی ظرفیت‌های مذهبی و تاریخی این مجموعه مورد توجه قرار می‌گیرد.
در شهرستان ساوه و منطقه آوه نیز سه امامزاده، یعنی امامزاده عبدالله اوجان، امامزاده فضل و امامزاده سلیمان، از ظرفیت‌های مذهبی منطقه هستند. بر اساس بررسی‌های انجام‌شده، این امامزادگان از فرزندان بلافصل امام موسی کاظم (ع) معرفی می‌شوند و گفته می‌شود که همراه کاروان حضرت فاطمه معصومه (س) به این منطقه آمده‌اند.
همچنین، اسماعیل نبی در شهرستان ساوه از دیگر ظرفیت‌های مذهبی استان است. این مکان به دلیل جایگاه ویژه خود، پذیرای زائران و حتی گردشگران خارجی و غیرمسلمان نیز بوده است. امام شهید نیز در جریان سفر خود به حسین، به این مکان مشرف شده بودند. این ویژگی‌ها می‌تواند زمینه معرفی بیشتر این منطقه و توسعه گردشگری مذهبی را فراهم کند.
از دیگر ظرفیت‌های استان می‌توان به امامزاده سلطان سیداحمد در آوه و امامزاده سیدمحمد در تفرش اشاره کرد که از آن‌ها به‌عنوان برخی از اجداد مقام معظم رهبری یاد می‌شود. این موضوع نیز در کنار ویژگی‌های مذهبی و تاریخی این اماکن، می‌تواند در معرفی آن‌ها و جذب گردشگران مورد توجه قرار گیرد.
علاوه بر جایگاه مذهبی، بسیاری از این امامزادگان در محیط‌هایی تاریخی و میراثی قرار گرفته‌اند و معماری و ساختار قدیمی بناهای آن‌ها نیز برای بخشی از گردشگران جذابیت دارد. تلاش کرده‌ایم متناسب با شرایط هر امامزاده، طرح جامع مربوط را تهیه کنیم و بستر لازم برای جذب گردشگر را فراهم آوریم.
طبیعتاً با توسعه گردشگری مذهبی در این اماکن، زمینه تبدیل آن‌ها به قطب‌های فرهنگی و اجتماعی نیز تقویت می‌شود. در کنار فعالیت‌های عمرانی و زیرساختی، برنامه‌های فرهنگی مختلفی نیز در بقاع متبرکه پیش‌بینی کرده‌ایم. گاهی برنامه‌های ملی با حضور سخنرانان و مداحان شناخته‌شده کشور در این اماکن برگزار می‌شود که این برنامه‌ها نقش مؤثری در معرفی بقاع متبرکه و شناساندن جایگاه آن‌ها به مردم سراسر کشور دارد.
انتظار ما این است که با همکاری رسانه‌ها و معرفی ظرفیت‌های این اماکن، زمینه حضور بیشتر مردم و گردشگران فراهم شود. با این اقدامات، سازمان اوقاف نیز می‌تواند به سهم خود در تبدیل استان مرکزی از یک استان معبر به مقصد گردشگری نقش‌آفرینی کند؛ زیرا هر یک از این اماکن ویژگی‌ها و جذابیت‌های خاص خود را دارند.
البته برای تحقق این هدف، صرفاً وجود جاذبه‌های مذهبی و تاریخی کافی نیست و باید زیرساخت‌های عمرانی و رفاهی نیز فراهم باشد. اگر گردشگران به یک امامزاده مراجعه کنند، اما امکانات اولیه موردنیاز آن‌ها وجود نداشته باشد، نمی‌توانیم به‌درستی از ظرفیت این سفرها استفاده کنیم. به همین دلیل، تکمیل زیرساخت‌ها و ارتقای امکانات بقاع متبرکه را نیز در برنامه‌های خود قرار داده‌ایم تا به‌تدریج شاهد ارتقای سطح خدمات و فراهم‌شدن ظرفیت لازم برای جذب گردشگران باشیم.
بیش از 100 بقعه متبرکه در استان مرکزی امکان زیارت مجازی دارند
تسنیم: وضعیت عمرانی بقاع متبرکه استان مرکزی در چه شرایطی قرار دارد؟ برای تکمیل پروژه‌های نیمه‌تمام چه میزان اعتبار نیاز است و چه برنامه‌ای برای تأمین این منابع دارید؟
واحدی: پیش از پاسخ به بخش مربوط به پروژه‌های عمرانی، لازم است به یکی دیگر از اقدامات انجام‌شده در حوزه گردشگری مذهبی اشاره کنم. یکی از برنامه‌های ما، راه‌اندازی زیارت مجازی بقاع متبرکه بوده است.
استان مرکزی در این زمینه از ظرفیت گسترده‌ای برخوردار است و بیش از 100 بقعه متبرکه در استان امکان زیارت مجازی دارند. بر اساس اطلاعات موجود، تعداد این بقاع بیش از 100 مورد است و در برخی برآوردها، رقم بالاتری نیز مطرح شده است. در حال حاضر، تقریباً نزدیک به نیمی از امامزادگان استان از این امکان برخوردار هستند.
افراد در هر نقطه از کشور می‌توانند از طریق این ظرفیت، وارد فضای مجازی مربوط به امامزاده شوند و زیارت مجازی انجام دهند. در سایر استانها نیز ممکن است برای برخی بقاع شاخص چنین امکانی فراهم شده باشد، اما گستردگی اجرای این طرح در استان مرکزی از ویژگی‌های قابل‌توجه آن است. برنامه‌ریزی کرده‌ایم که مراحل بعدی این طرح نیز تکمیل شود.
در حوزه فعالیت‌های عمرانی بقاع متبرکه، همان‌طور که اشاره کردم، طرح جامع برای تعدادی از این اماکن تهیه شده است. در این زمینه، ابتدا بقاع شاخص و امامزادگان سطح یک و دو در اولویت قرار گرفته‌اند و سپس بقاع سطح سه نیز بررسی شده‌اند.
البته شرایط همه امامزادگان یکسان نیست. برای مثال، ممکن است امامزاده‌ای در ارتفاعات یک کوه قرار گرفته باشد و امکان توسعه عمرانی در بالای کوه وجود نداشته باشد. در چنین مواردی، از طرح‌های تیپ استفاده می‌کنیم تا متناسب با شرایط موجود، امکان اجرای فعالیت‌های ضروری فراهم شود.
در مقابل، در بقاعی که امکان توسعه عمرانی وجود دارد، طرح جامع تهیه می‌شود یا فرایند تهیه آن در حال انجام است. سپس پروژه‌ها بر اساس همین طرح‌ها فازبندی می‌شوند تا فعالیت‌های عمرانی به‌صورت مرحله‌ای و متناسب با اولویت‌ها پیش برود.
برای مثال، در امامزادگان هفتاد و دو تن ساروق، 11 فاز عمرانی تعریف کرده‌ایم. طی دو سال گذشته، بیش از چهار یا پنج فاز از این طرح وارد مرحله اجرا شده است. در تأمین منابع موردنیاز نیز از ظرفیت‌های مختلف استفاده می‌کنیم؛ بخشی از اعتبارات ممکن است از محل کمک‌های دولتی تأمین شود و تلاش ما بر این است که خیرین نیز برای تکمیل این پروژه‌ها مشارکت کنند.
تسنیم: برنامه شما در این بخش چیست و در مجموع در سطح استان مرکزی چه اقداماتی انجام شده است؟
واحدی: یکی از برنامه‌های مهم ما در این زمینه، طرح مودت است. در سال گذشته، خیرین در قالب این طرح بیش از 70 میلیارد تومان کمک و نذورات برای توسعه بقاع متبرکه اختصاص دادند. این در حالی است که اعتبار دولتی در نظر گرفته‌شده برای این حوزه در همان سال، به گفته من، احتمالاً در مجموع از دو میلیارد تومان بیشتر نبوده است.
البته باید شرایط و اولویت‌های کشور را نیز در نظر گرفت. اگر ما در جایگاه استاندار یا مسئولان اجرایی استان قرار بگیریم، طبیعی است که برخی نیازهای فوری مردم را در اولویت قرار دهیم. برای مثال، ممکن است اجرای یک پروژه عمرانی در بقعه متبرکه با دو سال تأخیر مواجه شود، اما در مقابل، در روستایی مشکل تأمین آب آشامیدنی وجود داشته باشد و لازم باشد منابع در کوتاه‌ترین زمان ممکن برای رفع این مشکل اختصاص یابد تا از بروز مشکلات و ناهنجاری‌های اجتماعی جلوگیری شود.
هنوز طرح جامع همه بقاع متبرکه استان تهیه نشده است
تسنیم: جایگاه ظرفیت خیرین در این حوزه چیست؟ وضعیت اعتبارات پیش بینی شده و مورد نیاز چگونه بوده است؟
واحدی: با توجه به این شرایط، تلاش می‌کنیم از ظرفیت مردم و خیرین برای پیشبرد فعالیت‌های عمرانی بقاع متبرکه استفاده کنیم. انصافاً مسئولان استان، از جمله فرمانداران و استاندار، همراهی خوبی در این زمینه داشته‌اند. در برخی موارد، امکان تأمین مستقیم منابع نقدی وجود نداشته، اما مسئولان با کارخانه‌ها و شرکت‌ها هماهنگی کرده‌اند و این مجموعه‌ها نیز اقلام و مصالح موردنیاز را در اختیار بقاع متبرکه قرار داده‌اند.
از آنجا که هنوز طرح جامع همه بقاع متبرکه استان تهیه نشده است، در حال حاضر برآورد کلی و دقیقی از مجموع اعتبار موردنیاز برای تکمیل تمام فعالیت‌های عمرانی این اماکن در اختیار نداریم. افزون بر این، فعالیت‌های عمرانی بقاع متبرکه ماهیتی مستمر دارند و نمی‌توان آن‌ها را صرفاً به تکمیل چند پروژه محدود کرد. باید به‌صورت مداوم زمینه جذب خیرین، مشارکت مردم و تقویت ارتباط آن‌ها با این اماکن را فراهم کنیم.
در عین حال، پروژه‌ها باید بر اساس ضرورت و اهمیت، فازبندی شوند. برخی بخش‌ها مانند شبستان و سرویس‌های بهداشتی از نیازهای ضروری بقاع متبرکه هستند و باید در اولویت اجرا قرار گیرند. هر جا مشخص شود که زیرساخت اولیه و ضروری وجود ندارد، تلاش می‌کنیم برای تأمین آن اقدام کنیم.
برای نمونه، در ارتباط با یکی از امامزادگان، دو جلسه با هیئت امنا برگزار کردیم. یکی از موضوعات مطرح‌شده در این جلسات، کمبود امکانات رفاهی، از جمله سرویس‌های بهداشتی، بود؛ در حالی که مردم ارادت زیادی به این امامزاده دارند و مراجعات قابل‌توجهی به آن صورت می‌گیرد. بر همین اساس، تأکید کردیم که طرح‌های مربوط هرچه سریع‌تر تهیه شود تا ایجاد سرویس‌های بهداشتی در اولویت نخست قرار گیرد.
در مقابل، برخی اقدامات عمرانی، مانند آینه‌کاری یا ایجاد تزئینات در فضای حسینیه، ممکن است در اولویت‌های بعدی قرار گیرند. البته اگر خیری با علاقه و نیت مشخص برای انجام چنین اقدامی مراجعه کند، امکان اجرای آن نیز با رعایت ضوابط وجود دارد؛ اما اولویت نخست ما تأمین زیرساخت‌های اصلی و ضروری بقاع متبرکه است.
بنابراین تهیه طرح جامع به ما کمک می‌کند تا نیازهای عمرانی هر بقعه مشخص شود و بتوانیم برای اجرای پروژه‌ها برنامه‌ریزی و اولویت‌بندی دقیق‌تری داشته باشیم. با این حال، در شرایط فعلی، به دلیل تکمیل‌نشدن طرح جامع همه بقاع متبرکه استان، هنوز رقم دقیق و جامعی از کل اعتبار موردنیاز برای تکمیل پروژه‌های عمرانی و نیمه‌تمام این اماکن در اختیار نداریم.
گفتوگو از:مبین جلیلی
انتهای پیام/711/