به گزارش خبرگزاری تسنیم از شهرکرد، ضرورت توسعه پرورش ماهیان سردابی در چهارمحال و بختیاری را باید فراتر از افزایش یک محصول کشاورزی و در چارچوب ظرفیت‌های اقتصادی و جغرافیایی استان بررسی کرد. آمایش سرزمین بر این اصل استوار است که فعالیت‌های اقتصادی متناسب با ویژگی‌های طبیعی، منابع در دسترس و توانمندی‌های هر منطقه توسعه پیدا کنند.
از این منظر، پرورش ماهیان سردابی یکی از فعالیت‌هایی است که با بخشی از ویژگی‌های اقلیمی و طبیعی چهارمحال و بختیاری تناسب دارد. قرار گرفتن استان در پهنه کوهستانی، برخورداری از شرایط اقلیمی مناسب برای پرورش ماهیان سردابی و وجود منابع آب جاری، زمینه‌ای فراهم کرده است که این فعالیت بتواند به یکی از محورهای مهم اقتصاد تولیدی استان تبدیل شود.
این ظرفیت زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که بدانیم سند ملی آمایش سرزمین نیز، چهارمحال و بختیاری را در زمره استان‌های دارای اولویت برای ساماندهی و توسعه زنجیره ارزش و تأمین شیلات قرار داده است.
از منظر آمایش سرزمین، مزیت یک منطقه صرفاً به برخورداری از یک منبع طبیعی محدود نمی‌شود، بلکه میزان تناسب آن منبع با نوع فعالیت اقتصادی نیز اهمیت دارد.
برای مثال، در مناطقی که شرایط اقلیمی و منابع آب با نیازهای پرورش ماهیان گرمابی تناسب بیشتری دارد، ممکن است توسعه همان گونه‌ها توجیه‌پذیرتر باشد؛ اما در چهارمحال و بختیاری، شرایط اقلیمی بخش‌هایی از استان امکان فعالیت در حوزه ماهیان سردابی را فراهم کرده است.
ضرورت توسعه آبزی‌پروری با منطق آمایش سرزمین استان
به همین دلیل، توسعه این صنعت می‌تواند نوعی بهره‌گیری اقتصادی از ویژگی‌های طبیعی استان باشد؛ ظرفیتی که در صورت مدیریت صحیح، امکان ایجاد درآمد و اشتغال را بدون نیاز به تغییر گسترده کاربری اراضی و توسعه فعالیت‌های ناسازگار با محیط طبیعی فراهم می‌کند.
البته این مزیت به معنای مناسب بودن همه منابع آبی و همه نقاط استان برای پرورش ماهی نیست؛ کیفیت آب، دما، میزان اکسیژن محلول و پایداری جریان آب از عواملی هستند که باید برای هر محل به‌صورت جداگانه بررسی شوند.
اهمیت این موضوع زمانی روشن‌تر می‌شود که جایگاه چهارمحال و بختیاری در نظام آبی کشور مورد توجه قرار گیرد. توسعه اقتصادی در استانی که منابع آب و حوزه‌های آبخیز آن بر شرایط زیست‌محیطی مناطق پایین‌دست نیز اثرگذار است، نمی‌تواند صرفاً بر مبنای میزان آب قابل دسترس در یک نقطه انجام شود.
در واقع، همان منابع آبی که زمینه شکل‌گیری صنعت پرورش ماهیان سردابی را فراهم کرده‌اند، سرمایه طبیعی مشترکی هستند که باید برای مصارف مختلف و حفظ پایداری اکوسیستم مدیریت شوند.
از همین رو، افزایش تولید ماهی باید با ارزیابی ظرفیت واقعی هر حوضه آبریز، وضعیت جریان آب در فصل‌های کم‌آبی، نیازهای زیست‌محیطی رودخانه‌ها و میزان تحمل آنها در برابر بار آلودگی همراه باشد.
تأکید سند ملی آمایش سرزمین بر رعایت ظرفیت تحمل آلودگی رودخانه‌ها در توسعه زنجیره شیلات نیز نشان می‌دهد که توسعه این بخش بدون توجه به ملاحظات محیط‌زیستی، با منطق آمایش سرزمین سازگار نخواهد بود.
توسعه تولید قزل‌آلا را باید هم‌زمان با تقویت فعالیت‌های پشتیبان آن دنبال کرد
از سوی دیگر، توسعه آبزی‌پروری می‌تواند در تنوع‌بخشی به اقتصاد چهارمحال و بختیاری و کاهش وابستگی فعالیت‌های اقتصادی مناطق روستایی به تعداد محدودی از بخش‌های تولیدی نقش داشته باشد.
اهمیت این صنعت تنها به اشتغال مستقیم در مزارع پرورش ماهی محدود نیست؛ بلکه فعالیت‌هایی مانند تولید و تأمین خوراک آبزیان، تکثیر و تولید بچه‌ماهی، خدمات دامپزشکی، تأمین تجهیزات، حمل‌ونقل، سردخانه، فرآوری و بسته‌بندی نیز به استمرار فعالیت این بخش وابسته‌اند.
هر اندازه پیوند میان این فعالیت‌ها در داخل استان تقویت شود، سهم بیشتری از ارزش اقتصادی محصول در چهارمحال و بختیاری باقی می‌ماند و فرصت‌های شغلی متنوع‌تری در بخش‌های مختلف زنجیره تولید شکل می‌گیرد. بنابراین، توسعه تولید قزل‌آلا را باید هم‌زمان با تقویت فعالیت‌های پشتیبان آن دنبال کرد تا افزایش حجم تولید به افزایش ارزش افزوده اقتصادی استان نیز منجر شود.
توزیع جغرافیایی سرمایه‌گذاری در این بخش نیز از موضوعاتی است که باید در برنامه‌ریزی توسعه شیلات مورد توجه قرار گیرد. برخورداری شهرستان‌ها و مناطق مختلف استان از شرایط یکسان آبی، اقلیمی، زیرساختی و اقتصادی به معنای امکان اجرای طرح‌های مشابه در همه نقاط نیست.
ممکن است منطقه‌ای از نظر کیفیت و جریان آب برای پرورش ماهیان سردابی ظرفیت مناسبی داشته باشد، اما به دلیل نبود راه دسترسی، برق، زیرساخت‌های انتقال محصول یا فاصله زیاد از بازارهای مصرف، فعالیت اقتصادی در آن با هزینه بیشتری همراه شود.
لزوم تعادل میان سه مؤلفه ظرفیت طبیعی، توجیه اقتصادی و ملاحظات زیست‌محیطی
در مقابل، برخی مناطق با وجود ظرفیت طبیعی مناسب، به دلیل نبود سرمایه‌گذاری و زیرساخت‌های لازم هنوز نتوانسته‌اند از قابلیت‌های خود استفاده کنند. از این منظر، شناسایی پهنه‌های مستعد، اولویت‌بندی سرمایه‌گذاری‌ها و توزیع متناسب زیرساخت‌ها می‌تواند به توسعه متوازن‌تر بخش شیلات و ایجاد فرصت‌های اقتصادی در مناطق مختلف استان کمک کند.
برای همین افزایش تولید ماهیان سردابی در چهارمحال و بختیاری زمانی می‌تواند به یک مزیت پایدار اقتصادی تبدیل شود که میان سه مؤلفه ظرفیت طبیعی، توجیه اقتصادی و ملاحظات زیست‌محیطی تعادل برقرار شود.
اکنون تولید قزل‌آلا در چهارمحال‌وبختیاری به نقطه‌ای رسیده است که پرسش اصلی دیگر فقط میزان تولید نیست؛ مسئله این است که این صنعت تا کجا امکان رشد دارد و افزایش تولید آن با چه محدودیت‌هایی روبه‌روست.
برای استانی که بخش مهمی از فعالیت شیلاتی آن به پرورش ماهیان سردابی وابسته است، پاسخ به این پرسش می‌تواند مسیر سرمایه‌گذاری، اشتغال و آینده فعالیت پرورش‌دهندگان را روشن‌تر کند.
پرورش ماهی برای فعالان این حوزه تنها یک فعالیت تولیدی نیست؛ هزینه تهیه خوراک، تأمین بچه‌ماهی، نگهداری مزارع و استمرار دسترسی به آب و انرژی، بر امکان ادامه کار و میزان تولید اثر می‌گذارد.
فعالیت 495 مزرعه پرورش ماهی در استان چهارمحال و بختیاری
در چنین شرایطی، توسعه این صنعت صرفاً با افزایش تعداد مزارع سنجیده نمی‌شود، بلکه باید دید ظرفیت مزارع موجود تا چه اندازه قابل استفاده بیشتر است و تولیدکنندگان برای حفظ یا افزایش تولید با چه موانعی مواجه‌اند.
آمارهای اعلام‌شده از سوی مدیر شیلات و امور آبزیان چهارمحال‌وبختیاری نشان می‌دهد که این استان در سال گذشته با فعالیت 495 مزرعه، در مجموع 39 هزار و 47 تن محصولات شیلاتی تولید کرده است.
این رقم مربوط به مجموع تولیدات شیلاتی استان است و نباید آن را معادل تولید قزل‌آلا دانست؛ تفکیک سهم ماهیان سردابی از کل تولید، برای بررسی دقیق ظرفیت این بخش اهمیت دارد.
در سطح کشور نیز تولید قزل‌آلا با افزایش بهره‌وری مزارع همراه بوده است. مهدی شکوری، معاون توسعه آبزی‌پروری سازمان شیلات ایران، اعلام کرد که میزان تولید قزل‌آلا در مزارع کشور که پیش‌تر حدود 10 کیلوگرم در مترمربع بود، به بیش از 30 کیلوگرم رسیده است.
به گفته او، میانگین تولید در چهارمحال‌وبختیاری به 38 کیلوگرم در مترمربع رسیده است؛ آماری که اهمیت بررسی ظرفیت تولید در مزارع استان را دوچندان می‌کند.
با این حال، بالا رفتن میزان تولید در واحد سطح به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که استان تا چه اندازه امکان افزایش تولید دارد. برای تعیین سقف واقعی تولید، باید ظرفیت اسمی مزارع، میزان تولید عملی، وضعیت منابع آب و امکان افزایش بهره‌وری در کنار یکدیگر بررسی شوند.
چگونه با محدودیت‌های آبی باید کنار آمد؟
همچنین باید روشن شود که آیا ظرفیت‌های موجود هنوز امکان استفاده بیشتر دارند یا تولیدکنندگان به محدودیت‌هایی رسیده‌اند که توسعه فعالیت را دشوار می‌کند.
در این میان، منابع آب جایگاه مهمی در تعیین مسیر آینده آبزی‌پروری دارند. ناصر کرمی‌راد، مدیرکل دفتر توسعه آبزیان آب شیرین سازمان شیلات ایران، دهم خردادماه 1405 با اشاره به محدودیت منابع آبی کشور اعلام کرد که امکان توسعه افقی آبزی‌پروری با توجه به شرایط اقلیمی و کمبود منابع آب وجود ندارد و افزایش تاب‌آوری مزارع و حفظ پایداری تولید باید مورد توجه قرار گیرد. این موضوع، ضرورت بررسی نسبت میان ظرفیت تولید قزل‌آلا و توان تأمین پایدار آب در چهارمحال‌وبختیاری را برجسته می‌کند.
البته محدودیت توسعه افقی به معنای توقف قطعی افزایش تولید نیست. بررسی امکان استفاده از فناوری‌های جدید، مکانیزاسیون و روش‌های افزایش بهره‌وری می‌تواند تصویر دقیق‌تری از ظرفیت‌های باقی‌مانده ارائه دهد.
کرمی‌راد نیز توسعه مکانیزاسیون و استفاده از فناوری‌هایی مانند نانوحباب‌سازها و پنل‌های خورشیدی را از موضوعات مهم برای استمرار تولید در شرایط محدودیت منابع و ناترازی انرژی دانسته است.
از سوی دیگر، افزایش تولید زمانی برای پرورش‌دهندگان توجیه اقتصادی دارد که امکان تأمین نهاده‌ها و فروش محصول نیز وجود داشته باشد. خوراک آبزیان، برق، سوخت و هزینه‌های جاری از جمله موضوعاتی هستند که سازمان شیلات ایران در بحث پایداری تولید بر آنها تأکید کرده است. بنابراین، تعیین سقف تولید استان تنها به ظرفیت طبیعی و فنی مزارع مربوط نیست؛ شرایط اقتصادی تولید نیز باید در این بررسی مورد توجه قرار گیرد.
در کنار این مسائل، تفاوت میان ظرفیت اسمی و تولید واقعی مزارع نیز اهمیت دارد. ممکن است یک مزرعه از نظر مجوز و زیرساخت، ظرفیت مشخصی داشته باشد، اما به دلایل مختلف نتواند با حداکثر توان فعالیت کند.
تولید سالانه 40 هزار تن ماهی در استان
رضا احمدی، مدیر شیلات و امور آبزیان چهارمحال‌وبختیاری در این خصوص در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم، با اشاره به ظرفیت‌های استان در حوزه پرورش ماهی قزل‌آلا اظهار کرد: در حال حاضر حدود 40 هزار تن ماهی در استان تولید می‌شود، اما با مکانیزه کردن مزارع و افزایش تولید در واحد سطح، امکان افزایش تولید به 60 هزار تن در شرایط موجود وجود دارد.
وی افزود: برای توسعه آبزی‌پروری در استان نمی‌توان سقف مشخصی تعیین کرد، زیرا تولید ماهی و فروش آن ارتباط مستقیمی با عرضه و تقاضای بازار دارد و هرچه تقاضا افزایش یابد، امکان افزایش تولید نیز فراهم می‌شود.
مدیر شیلات و امور آبزیان چهارمحال‌وبختیاری با بیان اینکه این استان از شرایط آب‌وهوایی مناسبی برای تولید ماهی قزل‌آلای باکیفیت و سالم برخوردار است، گفت: حتی بدون صدور مجوزهای جدید نیز می‌توان با افزایش بهره‌وری مزارع موجود، میزان تولید را افزایش داد.
ظرفیت تولید ماهی قزل‌آلا در استان می‌تواند به 100 هزار تن برسد
احمدی ادامه داد: مکانیزه کردن کارگاه‌های پرورش ماهی و افزایش تولید در واحد سطح از جمله اقداماتی است که می‌تواند ظرفیت تولید استان را به حدود 60 هزار تن برساند. با توجه به ظرفیت‌های موجود و امکان استفاده از منابع آبی دیگر، به نظر می‌رسد ظرفیت تولید ماهی قزل‌آلا در استان حتی بتواند به 100 هزار تن نیز برسد.
وی با اشاره به ظرفیت پرورش ماهی در قفس در سطح کارون‌ها بیان کرد: ظرفیت پیش‌بینی‌شده برای این بخش حدود هزار تن است. همچنین برخی منابع آبی استان از ظرفیت پرورش ماهی برخوردارند، اما امکان بهره‌برداری از آنها وجود ندارد.
مدیر شیلات و امور آبزیان چهارمحال‌وبختیاری با اشاره به ظرفیت‌های ازدست‌رفته در حاشیه زاینده‌رود تصریح کرد: برآوردی که در سال 1391 از ظرفیت پرورش ماهی در این حوزه انجام شده بود، بیش از 10 هزار تن بود، اما به دلیل موضوع تأمین آب شرب استان‌های همجوار، امکان فعالیت در این محدوده فراهم نیست.
احمدی با بیان اینکه همچنان منابع آبی دیگری در استان وجود دارد که ظرفیت آنها به‌طور کامل شناخته نشده است، گفت: با سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و ایجاد زیرساخت‌هایی مانند جاده و برق، می‌توان از این منابع برای توسعه آبزی‌پروری استفاده کرد و ظرفیت تولید استان را افزایش داد.
قیمت فروش ماهی در برخی ماه‌های سال کمتر از هزینه تولید است
وی در ادامه، درباره موانع توسعه تولید ماهی قزل‌آلا در استان اظهار کرد: یکی از مسائل مهم در این حوزه، ارزش اقتصادی و سودآوری محصول است. در برخی دوره‌های سال، ممکن است طی سه تا پنج ماه، قیمت فروش ماهی از قیمت تمام‌شده تولید کمتر باشد.
مدیر شیلات و امور آبزیان چهارمحال‌وبختیاری افزود: این مسئله می‌تواند موجب دلسردی بهره‌برداران از ادامه فعالیت شود و آنها را به سمت پرورش ماهی با تراکم کمتر سوق دهد.
احمدی با اشاره به ضرورت تنوع‌بخشی به گونه‌های پرورشی در استان گفت: یکی از راهکارهای توسعه آبزی‌پروری این است که علاوه بر ماهی قزل‌آلای رنگین‌کمان، پرورش گونه‌های دیگر نیز مورد توجه قرار گیرد. در این میان، ماهیان خاویاری که محصولی صادراتی هستند، می‌توانند جایگزین مناسبی برای قزل‌آلای رنگین‌کمان باشند.
وی ادامه داد: توسعه پرورش ماهیان خاویاری می‌تواند به گسترش آبزی‌پروری در چهارمحال‌وبختیاری کمک کند و از نظر اقتصادی و ارزآوری نیز مؤثر باشد.
اجرای طرح پایلوت پرورش ماهیان خاویاری در لردگان
مدیر شیلات و امور آبزیان چهارمحال‌وبختیاری با اشاره به تجربه استان کهگیلویه‌وبویراحمد در زمینه پرورش ماهیان خاویاری اظهار کرد: این استان همجوار که از نظر شرایط آب‌وهوایی با شهرستان لردگان شباهت زیادی دارد، در حال احداث یک مرکز تولید ماهیان خاویاری با ظرفیت هزار تن است.
احمدی افزود: این مرکز از نظر سودآوری و ارزآوری اهمیت دارد و مسئولان آن نیز به دنبال توسعه این فعالیت هستند.
وی با اشاره به برنامه‌های استان برای ورود به حوزه پرورش ماهیان خاویاری گفت: در صورت همکاری دستگاه‌های مرتبط از جمله محیط زیست، شرکت آب منطقه‌ای و دامپزشکی، تصمیم داریم طرح پایلوت پرورش ماهیان خاویاری را در شهرستان لردگان اجرا کنیم.
مدیر شیلات و امور آبزیان چهارمحال‌وبختیاری بیان کرد: هدف از اجرای این طرح، خارج کردن استان از وضعیت پرورش تک‌گونه‌ای و فراهم کردن زمینه توسعه گونه‌های دیگر در کنار ماهی قزل‌آلای رنگین‌کمان است. این اقدام می‌تواند به توسعه پرورش ماهیان خاویاری و افزایش ظرفیت‌های اقتصادی بخش آبزی‌پروری کمک کند.
ماهیان خاویاری؛ گزینه مناسب برای توسعه آبزی‌پروری استان
احمدی در پاسخ به پرسشی درباره گونه‌های جدید قابل پرورش در چهارمحال‌وبختیاری اظهار کرد: با توجه به مطالعات انجام‌شده، ماهیان خاویاری از جمله گونه‌هایی هستند که بیشترین سازگاری را با شرایط استان دارند.
وی افزود: در حال حاضر ماهیان خاویاری در 22 استان کشور تولید می‌شوند و استان‌هایی مانند اصفهان، قم، لرستان، کهگیلویه‌وبویراحمد و فارس نیز در این حوزه فعالیت دارند.
مدیر شیلات و امور آبزیان چهارمحال‌وبختیاری با اشاره به شرایط اقلیمی استان گفت: با توجه به تنوع آب‌وهوایی چهارمحال‌وبختیاری، این استان نیز ظرفیت حرکت به سمت پرورش ماهیان خاویاری را دارد.
احمدی همچنین درباره پرورش ماهیان گرمابی در استان توضیح داد: پرورش این گونه‌ها تا حدودی پاسخ داده است، اما در پنج تا شش ماه از سال، به دلیل پایین بودن دما، افزایش وزن ماهی متوقف می‌شود و در نتیجه دوره رشد آن طولانی‌تر خواهد شد.
وی در پایان تأکید کرد: با توجه به مطالعات انجام‌شده و شرایط اقلیمی استان، ماهیان خاویاری از مهمترین گزینه‌هایی هستند که می‌توان برای توسعه پرورش گونه‌های جدید در چهارمحال‌وبختیاری روی آنها کار کرد.
انتهای پیام/7540