به گزارش خبرگزاری تسنیم از اراک، هفته پدافند غیرعامل و به ویژه هشتم آبان، روز پدافند غیرعامل، فرصتی برای بازاندیشی در مسئولیت مدیران و آمادگی جامعه در برابر تهدیدها و شرایط اضطراری است. پرسش اساسی این است: اگر امروز حادثه‌ای جدی رخ دهد، آیا مردم می‌دانند چه باید بکنند؟ آیا دستگاه‌های اجرایی برای حفظ خدمات ضروری و راهنمایی شهروندان آمادگی کافی دارند؟ یا همچنان باید منتظر وقوع حادثه بمانیم تا تازه به فکر چاره‌جویی بیفتیم؟
در شرایط حساس کنونی، که کشور با تهدیدهای امنیتی و پیامدهای احتمالی درگیری‌های نظامی مواجه است، این پرسش اهمیتی دوچندان دارد؛ زیرا وظیفه مدیریت، صرفاً اعلام خطر نیست؛ بلکه آماده‌کردن جامعه پیش از وقوع خطر است.
پدافند غیرعامل؛ اصطلاحی دشوار برای مفهومی ساده
شاید نخستین مشکل، خود اصطلاح «پدافند غیرعامل» باشد؛ ترکیبی تخصصی که برای بسیاری از مردم نامأنوس است و به‌سادگی با زندگی روزمره آنان ارتباط برقرار نمی‌کند. اما مفهوم آن را می‌توان ساده بیان کرد: اقداماتی که پیش از وقوع خطر انجام می‌دهیم تا آسیب‌ها کمتر شود، خدمات ضروری ادامه یابد و مردم آمادگی بیشتری برای مواجهه با شرایط اضطراری داشته باشند.
پدافند غیرعامل به معنای پیشگیری و کاهش آسیب‌پذیری بدون استفاده از سلاح است؛ از ایمن‌سازی زیرساخت‌ها و حفاظت از اطلاعات تا آموزش عمومی و پیش‌بینی راه‌های جایگزین برای استمرار خدمات ضروری. این تعریف با مأموریت‌های پیشگیرانه‌ای که در اساسنامه سازمان پدافند غیرعامل کشور نیز مورد تأکید قرار گرفته، هم‌خوان است.
بنابراین، بهتر است در کنار استفاده از این اصطلاح رسمی، زبان آموزش عمومی را نیز ساده کنیم. مردم باید بدانند پدافند غیرعامل در زندگی آنان چه معنایی دارد و در موقعیت‌های اضطراری چگونه می‌تواند از جان، سلامت و دارایی‌هایشان محافظت کند.
تفاوت پدافند غیرعامل با مدیریت بحران چیست؟
این دو مفهوم به یکدیگر مرتبط‌اند، اما یکسان نیستند. پدافند غیرعامل عمدتاً بر کاهش آسیب‌پذیری، مقاوم‌سازی، پیشگیری و افزایش آمادگی در برابر تهدیدها تأکید دارد. مدیریت بحران، حوزه گسترده‌تری است که آمادگی پیش از حادثه، مقابله هنگام وقوع و بازگرداندن جامعه به شرایط عادی پس از بحران را در بر می‌گیرد.
همچنین، پدافند غیرعامل به‌ویژه در برابر تهدیدهای ناشی از اقدامات خصمانه و حملات دشمن اهمیت دارد، درحالی‌که مدیریت بحران با طیف وسیع‌تری از مخاطرات، از حوادث طبیعی تا سوانح انسانی و اختلالات زیرساختی، سروکار دارد. در نتیجه، این دو نه جایگزین یکدیگر، بلکه مکمل هم هستند. پدافند غیرعامل می‌تواند با کاهش آسیب‌پذیری و افزایش آمادگی، مدیریت بحران را مؤثرتر کند.
هشدار کافی نیست؛ مردم باید آموزش ببینند
یکی از مسائل مهم در شرایط اضطراری، فاصله میان اطلاع‌رسانی و آموزش است. انتشار اطلاعیه‌های هشداردهنده ضروری است، اما آیا مردم پس از دریافت هشدار می‌دانند دقیقاً چه اقدامی انجام دهند؟
هشدار زمانی اثربخش است که روشن، به‌موقع و همراه با راهنمای عملی باشد. شهروندان باید بدانند اطلاعات معتبر را از کجا دریافت کنند، هنگام شنیدن هشدارهای رسمی چه اقداماتی انجام دهند، چگونه از انتشار شایعات جلوگیری کنند و در موقعیت‌های اضطراری چگونه از خود و اعضای خانواده‌شان مراقبت کنند.
در این زمینه، مدیران دستگاه‌های اجرایی مسئولیتی فراتر از صدور بخشنامه دارند. آموزش کارکنان، تدوین دستورالعمل‌های قابل فهم، تمرین سناریوهای اضطراری و پیش‌بینی راه‌های جایگزین برای ادامه خدمات ضروری باید به بخشی از برنامه‌های مستمر دستگاه‌ها تبدیل شود.
از حضور اجتماعی تا فرصت آموزش عمومی
در ماه‌های گذشته، حضور مستمر مردم در اجتماعات و میدان‌های شهری، از جمله در حمایت از ایران در شرایط تقابل و درگیری با اسرائیل، جلوه‌ای از مشارکت اجتماعی بوده است. این حضور، در کنار ابعاد اجتماعی و سیاسی خود، می‌تواند فرصتی برای ارتقای آگاهی عمومی نیز فراهم کند.
پرسش اینجاست که تا چه اندازه از چنین فرصت‌هایی برای آموزش‌های ساده و کاربردی پدافند غیرعامل استفاده شده است؟ می‌توان در کنار برنامه‌های عمومی، آموزش‌های کوتاهی درباره شناخت هشدارهای معتبر، رفتار ایمن در شرایط اضطراری، کمک‌های اولیه و مقابله با شایعات ارائه کرد. البته این آموزش‌ها باید متناسب با موقعیت، با هماهنگی نهادهای مسئول و بدون ایجاد نگرانی بی‌مورد انجام شوند.
حضور مردم در صحنه، زمانی به سرمایه‌ای پایدار برای جامعه تبدیل می‌شود که با آگاهی، آموزش و آمادگی همراه باشد. مشارکت اجتماعی نباید صرفاً به حضور فیزیکی محدود بماند؛ بلکه می‌تواند زمینه‌ای برای افزایش مسئولیت‌پذیری و توانایی شهروندان در مواجهه با شرایط دشوار نیز باشد.
یادداشت از: محمد اشجاری، جامعه‌شناس و پژوهشگر
انتهای پیام/711/