به گزارش خبرگزاری تسنیم از اردبیل، جهان امروز بیش از هر زمان دیگری به علم نیاز دارد نه فقط برای کشف ناشناخته‌ها ساخت فناوری‌های پیشرفته و عبور از محدودیت‌های طبیعت بلکه برای پاسخ به پرسشی اساسی‌تر: انسان با تمام دانشی که اندوخته چگونه می‌تواند جهانی امن‌تر، عادلانه‌تر و قابل‌زیست‌تر بسازد؟
تاریخ بشر روایت دو چهره متفاوت از علم است از یک سو دانش توانسته بیماری‌های مرگبار را مهار کند فاصله‌ها را کوتاه‌تر سازد تولید و رفاه را افزایش دهد و افق‌های تازه‌ای پیش روی زندگی انسان بگشاید از سوی دیگر همین دانش گاهی در خدمت رقابت‌های قدرت‌طلبانه ساخت ابزارهای ویرانگر و گسترش سلطه قرار گرفته است این دوگانگی نشان می‌دهد که علم به‌خودی‌خود نه ضامن صلح است و نه عامل جنگ آنچه مسیر دانش را تعیین می‌کند نوع نگاه انسان به قدرت، مسئولیت و آینده مشترک بشریت است.
علم؛ زیربنای توسعه‌ای فراتر از رشد اقتصادی
توسعه را نمی‌توان تنها با افزایش تولید احداث کارخانه‌ها، گسترش زیرساخت‌ها و رشد شاخص‌های اقتصادی سنجید جامعه‌ای توسعه‌یافته است که بتواند برای مسائل خود راه‌حل‌های پایدار پیدا کند فرصت‌های برابر در اختیار شهروندان قرار دهد و کیفیت زندگی نسل امروز و فردا را ارتقا بخشد در چنین نگاهی، علم دیگر یک فعالیت محدود دانشگاهی نیست بلکه به یکی از ارکان اصلی حکمرانی و پیشرفت ملی تبدیل می‌شود.
کشوری که به پژوهش آموزش و نوآوری بها می‌دهد در برابر بحران‌ها آسیب‌پذیری کمتری خواهد داشت دانش کشاورزی می‌تواند امنیت غذایی را تقویت کند فناوری‌های نوین در مدیریت آب به مقابله با کم‌آبی کمک کنند، علوم پزشکی سلامت عمومی را ارتقا دهند و اقتصاد دانش‌بنیان فرصت‌های تازه‌ای برای اشتغال و تولید ایجاد کند.
اما اهمیت علم در این است که به جوامع می‌آموزد به جای مواجهه مقطعی با مشکلات ریشه مسائل را شناسایی و برای آن‌ها راه‌حل‌های اصولی طراحی کنند این همان نقطه‌ای است که دانش به سرمایه‌ای راهبردی برای توسعه تبدیل می‌شود.
صلح پایدار بدون امنیت و کرامت انسانی محقق نمی‌شود
صلح را نباید صرفاً نبود جنگ و درگیری نظامی دانست جامعه‌ای که در آن فقر، تبعیض، بی‌عدالتی، محرومیت و بی‌اعتمادی گسترش یافته باشد حتی در نبود جنگ نیز از صلح واقعی فاصله دارد صلح پایدار زمانی شکل می‌گیرد که انسان‌ها از امنیت، کرامت، فرصت پیشرفت و امکان زندگی شرافتمندانه برخوردار باشند.
علم در این مسیر نقشی فراتر از تولید ابزار و فناوری ایفا می‌کند گسترش آموزش و تفکر علمی، قدرت تحلیل انسان را افزایش می‌دهد و زمینه را برای عبور از تعصبات، شایعات و قضاوت‌های غیرمنطقی فراهم می‌سازد جامعه‌ای که پرسیدن اندیشیدن و گفت‌وگو را تمرین کرده باشد ظرفیت بیشتری برای پذیرش تفاوت‌ها و حل مسالمت‌آمیز اختلافات خواهد داشت.
در حقیقت جهل و ناآگاهی از عوامل زمینه‌ساز سوءتفاهم و دشمنی هستند و دانش می‌تواند پنجره‌ای برای شناخت بهتر ملت‌ها از یکدیگر بگشاید البته این به معنای آن نیست که آموزش به‌تنهایی همه اختلافات سیاسی و تاریخی را از میان می‌برد بلکه علم می‌تواند ابزار عقلانی‌تری برای فهم اختلافات و مدیریت آن‌ها فراهم کند.
دیپلماسی علمی؛ پلی میان ملت‌های دارای اختلاف
یکی از ظرفیت‌های کمتر مورد توجه علم توانایی آن در ایجاد ارتباط میان کشورهایی است که ممکن است در عرصه سیاست اختلافات جدی داشته باشند همکاری علمی می‌تواند فضایی ایجاد کند که در آن منافع مشترک فراتر از مرزبندی‌های سیاسی مورد توجه قرار گیرد.
مسائلی مانند تغییرات اقلیمی بیماری‌های فراگیر امنیت غذایی، بحران آب و آلودگی محیط زیست، محدود به مرزهای جغرافیایی نیستند هیچ کشوری به‌تنهایی قادر نیست همه این چالش‌ها را مدیریت کند از این رو همکاری دانشگاه‌ها، مراکز تحقیقاتی و دانشمندان کشورهای مختلف ضرورتی برای آینده جهان است.
دیپلماسی علمی دقیقاً در همین نقطه معنا پیدا می‌کند جایی که دانشمندان می‌توانند با تکیه بر زبان مشترک علم مسیرهایی برای تعامل و اعتمادسازی بگشایند گاهی یک پروژه پژوهشی مشترک می‌تواند زمینه گفت‌وگویی را فراهم کند که در فضای رسمی سیاست با دشواری بیشتری شکل می‌گیرد.
روی دیگر دانش؛ ضرورت پیوند علم با اخلاق
با وجود تمام ظرفیت‌های سازنده علم نمی‌توان از خطر استفاده نادرست از دستاوردهای آن چشم پوشید فناوری‌های پیشرفته اگر از مسئولیت اخلاقی و نظارت انسانی جدا شوند ممکن است به ابزاری برای افزایش نابرابری گسترش رقابت تسلیحاتی و تهدید امنیت جوامع تبدیل شوند.
امروز جهان با پرسش‌های تازه‌ای درباره هوش مصنوعی حریم خصوصی، فناوری‌های زیستی و کاربردهای نظامی دانش روبه‌روست؛ مسئله اصلی دیگر صرفاً این نیست که انسان تا کجا می‌تواند پیش برود بلکه این است که تا کجا حق دارد از قدرتی که به دست آورده استفاده کند.
علم بدون اخلاق ممکن است قدرت تولید کند اما لزوماً به سعادت انسان منجر نمی‌شود از همین رو توسعه علمی باید با مسئولیت اجتماعی، عدالت در دسترسی به دانش و احترام به کرامت انسانی همراه باشد.
ایران و ضرورت تبدیل ظرفیت علمی به توسعه
برای کشورهایی مانند ایران که از ظرفیت‌های انسانی دانشگاهی و علمی قابل توجهی برخوردارند توجه به پیوند علم و توسعه اهمیت دوچندانی دارد سرمایه انسانی نیروی جوان متخصص، دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی می‌توانند به پشتوانه‌ای برای حل مسائل داخلی و گسترش همکاری‌های منطقه‌ای تبدیل شوند.
منطقه غرب آسیا با مجموعه‌ای از چالش‌های مشترک از جمله کم‌آبی بحران‌های زیست‌محیطی امنیت غذایی و مسائل بهداشتی مواجه است این مسائل فرصت مناسبی برای شکل‌گیری همکاری‌های علمی میان کشورهای منطقه فراهم می‌کنند مدیریت مشترک منابع آب، تبادل تجربیات دانشگاهی، پژوهش‌های محیط زیستی و همکاری‌های پزشکی می‌توانند منافع ملموسی برای ملت‌ها ایجاد کنند.
در این میان دیپلماسی علمی می‌تواند در کنار دیپلماسی سیاسی و اقتصادی جایگاه مؤثری در سیاست خارجی کشور داشته باشد حضور فعال دانشمندان ایرانی در شبکه‌های علمی بین‌المللی و تبدیل ظرفیت‌های پژوهشی به طرح‌های مشترک منطقه‌ای نه‌تنها به ارتقای جایگاه علمی کشور کمک می‌کند بلکه امکان نقش‌آفرینی سازنده‌تر ایران در مسائل مشترک منطقه را افزایش می‌دهد, البته تحقق این هدف به رفع موانع همکاری‌های علمی تقویت ارتباط دانشگاه و صنعت حمایت از پژوهشگران و فراهم کردن زمینه حضور مؤثر در عرصه‌های علمی بین‌المللی نیاز دارد.
آینده جهان را با دانش و مسئولیت می‌توان ساخت
شاید مهمترین دستاورد علم این نباشد که انسان را به ابزارهای قدرتمندتر مجهز کرده است بلکه این باشد که امکان انتخاب‌های آگاهانه‌تر را در اختیار او قرار داده است امروز بشریت بیش از گذشته می‌داند که تخریب محیط زیست، فقر و نابرابری، مسائلی جدا از یکدیگر نیستند و آینده هیچ ملتی را نمی‌توان کاملاً مستقل از سرنوشت دیگر ملت‌ها تصور کرد.
جهان برای عبور از بحران‌های خود به دانشی نیاز دارد که در خدمت زندگی باشد نه سلطه؛ به فناوری‌ای نیاز دارد که فاصله‌ها را کم کند نه شکاف‌ها را عمیق‌تر؛ و به نظام آموزشی‌ای نیاز دارد که در کنار تربیت متخصص، انسان‌هایی مسئولیت‌پذیر و برخوردار از قدرت گفت‌وگو پرورش دهد.
توسعه بدون علم پایدار نمی‌ماند و صلح بدون عدالت و آگاهی ریشه‌دار نمی‌شود از این منظر علم زمانی به رسالت واقعی خود نزدیک می‌شود که دستاوردهای آن در زندگی انسان‌ها احساس شود و دانش به جای آنکه صرفاً نشانه برتری یک ملت بر ملت دیگر باشد به فرصتی برای پیشرفت مشترک بشریت تبدیل شود.
صلح پایدار را نمی‌توان تنها با توافق‌نامه‌ها و پیمان‌های سیاسی ساخت این صلح به زیرساختی از آگاهی، عدالت، اعتماد و همکاری نیاز دارد و علم می‌تواند یکی از مهمترین ستون‌های این زیرساخت باشد.
دانش برای زندگی نه ابزار سلطه و ویرانی
یکی از تلخ‌ترین تناقض‌های جهان امروز این است که بشریت با تکیه بر علم و دانش به قله‌های شگفت‌انگیزی از پیشرفت رسیده اما دولت‌هایی همچون آمریکای مستکبر و اسرائیل کودک‌کش وجود دارند که دانش و فناوری را نه برای خدمت به انسان، بلکه برای تحمیل اراده خود بر ملت‌ها به کار می‌گیرند قدرت‌هایی که گویی جهان را ملک انحصاری خود می‌دانند و برای حق حاکمیت، استقلال و حتی جان انسان‌هایی که بیرون از دایره منافعشان قرار دارند، ارزشی قائل نیستند.
جنگ‌افروزی، تجاوز نظامی، تهدید ملت‌های مستقل و توسعه تسلیحات هسته‌ای، جلوه‌هایی از همین نگاه سلطه‌طلبانه است در چنین منطقی علم به جای آنکه چراغ راه پیشرفت و آسایش بشر باشد به ابزاری برای ارعاب، تحمیل و ویرانی تبدیل می‌شود این در حالی است که هیچ قدرتی حق ندارد به نام امنیت خود، امنیت دیگر ملت‌ها را سلب کند یا با اتکا به برتری نظامی، قانون و اراده خود را بر جهان تحمیل سازد.
علم؛ حق مشترک بشریت نه ابزار ویرانگری برای آمریکا و اسرائیل
امروز بیش از هر زمان دیگری باید بر این حقیقت تأکید کرد که علم و فناوری متعلق به همه بشریت است و نباید در انحصار قدرت‌هایی همچون آمریکا و رژیم غاصب صهیونیستی قرار گیرد که خود را فراتر از قانون و پاسخ‌گویی می‌پندارند دانش هسته‌ای می‌تواند در خدمت درمان بیماری‌ها، تولید انرژی و پیشرفت علمی باشد، اما تبدیل آن به ابزار تهدید و کشتار، انحرافی آشکار از رسالت انسانی علم است.
نمی‌توان از صلح سخن گفت و هم‌زمان تجاوز را توجیه کرد، نمی‌توان مدعی دفاع از حقوق بشر بود و جان انسان‌های بی‌گناه را در معادلات قدرت نادیده گرفت، صلح واقعی زمانی محقق می‌شود که استقلال ملت‌ها محترم شمرده شود، معیارهای حقوق بین‌الملل درباره همه کشورها به یکسان اجرا شود و هیچ دولتی خود را صاحب حق تعیین سرنوشت دیگران نداند. علم باید در خدمت رهایی انسان از جهل، فقر و بیماری باشد نه در خدمت سلطه انسان بر انسان این همان مرزی است که میان پیشرفت تمدنی و انحطاط اخلاقی قرار دارد.
یادداشت از: علی نورعلیپور
انتهای پیام/