خبرگزاری تسنیم _ گروه فرهنگی: در آستانه پانزدهمین سالگرد شهادت شهید طهرانی مقدم و همزمان با آغاز به کمار پویش مردمی کتاب «مرد ابدی» علی الله سلیمی نویسنده و روزنامه نگاری در یادداشتی که برای انتشار در اختیار تسنیم قرار گرفته، به بررسی و نقد کتاب 3 جلدی «مرد ابدی» پرداخته است.
این یادداشت به شرح ذیل است:
«پیشرفت یک کشور را نمی‌توان فقط با دستاوردهایی سنجید که امروز در اختیار دارد. هر فناوری، توانمندی و دستاوردی که به بخشی از ظرفیت یک جامعه تبدیل می‌شود، حاصل مسیری طولانی از تلاش، تجربه‌اندوزی، آزمون‌وخطا، ناکامی و دوباره برخاستن است؛ مسیری که در بسیاری از مواقع، عمر انسان‌هایی را به خود اختصاص می‌دهد که شاید فرصت دیدن همه نتایج تلاش‌هایشان را پیدا نکنند. به همین دلیل، شناخت پیشرفت فقط به معنای آشنایی با دستاوردهای امروز نیست، بلکه به شناخت مسیر و انسان‌هایی نیاز دارد که این دستاوردها را ممکن کرده‌اند.
کتاب سه‌جلدی «مرد ابدی» نوشته معصومه سپهری را می‌توان از همین منظر خواند؛ اثری که با روایت زندگی شهید حسن طهرانی‌مقدم، از یک سو به معرفی یکی از چهره‌های اثرگذار در تاریخ دفاعی ایران می‌پردازد و از سوی دیگر، بخشی از تاریخ شکل‌گیری و توسعه صنعت موشکی کشور را روایت می‌کند.
اهمیت این کتاب در آن است که زندگی یک شخصیت را به بستری برای روایت یک روند تاریخی و فناورانه تبدیل کرده است. خواننده در کتاب «مرد ابدی» صرفاً با خاطرات و فراز و فرودهای زندگی یک فرمانده نظامی مواجه نیست، بلکه از خلال زندگی او با مسیری آشنا می‌شود که ایران برای دستیابی به توانمندی موشکی طی کرده است؛ مسیری که از نیازهای دوران جنگ و محدودیت‌های آن سال‌ها آغاز شد و به‌تدریج به یکی از مؤلفه‌های مهم قدرت دفاعی و بازدارندگی کشور تبدیل شد. از این منظر، کتاب معصومه سپهری را باید فراتر از یک زندگی‌نامه معمولی و در پیوند با موضوع مهم‌تری به نام «روایت پیشرفت» بررسی کرد.
امروز توانمندی موشکی ایران در تحولات و درگیری‌های نظامی سال‌های اخیر، بیش از گذشته در کانون توجه قرار گرفته است. این توانمندی به یکی از مؤلفه‌های مهم قدرت دفاعی کشور تبدیل شده و در محاسبات نظامی و امنیتی منطقه جایگاه قابل توجهی دارد. با این حال، آنچه در مواجهه با چنین دستاوردهایی کمتر دیده می‌شود، مسیری است که برای رسیدن به آن طی شده است. گاهی نتیجه یک تلاش طولانی در قالب تجهیزات و فناوری‌های پیشرفته در برابر چشم مخاطب قرار می‌گیرد، اما تاریخ دشوار شکل‌گیری آن در پس این تصویر پنهان می‌ماند. کتاب مرد ابدی، تلاشی برای آشکار کردن همین بخش کمتر دیده‌شده است؛ روایتی از انسان‌ها، تصمیم‌ها، تجربه‌ها و تلاش‌هایی که در شکل‌گیری توانمندی موشکی ایران نقش داشته‌اند.
- اهمیت کتاب «مرد ابدی» در ادبیات پایداری
از این منظر، جایگاه کتاب «مرد ابدی» در ادبیات پایداری هم اهمیت پیدا می‌کند. بخش مهمی از آثار ادبیات پایداری در ایران به ثبت خاطرات جنگ، زندگی شهدا، عملیات‌ها و تجربه‌های رزمندگان اختصاص دارد. این آثار در حفظ حافظه تاریخی جامعه و انتقال تجربه‌های یک نسل به نسل‌های بعدی نقش مهمی ایفا کرده‌اند. اما تجربه دفاع مقدس فقط به حضور در میدان نبرد و ثبت خاطرات جنگ محدود نمی‌شود. جنگ، علاوه بر عرصه مواجهه نظامی، زمینه‌ای برای آشکار شدن ظرفیت‌های انسانی، علمی و فنی یک جامعه هم بوده است. بخشی از دستاوردهای امروز کشور ریشه در نیازها و تلاش‌هایی دارد که در همان سال‌ها آغاز شده‌اند. کتاب مرد ابدی، با عبور از روایت صرف خاطرات جنگ، این بخش از تجربه تاریخی را هم به قلمرو ادبیات پایداری وارد می‌کند.
در واقع، یکی از ویژگی‌های متمایز این کتاب، پیوند دادن ادبیات پایداری با تاریخ علم و فناوری در صنایع دفاعی ایران است. اینجا با روایتی روبه‌رو هستیم که در آن، شخصیت محوری فقط به دلیل حضور در میدان جنگ یا مسئولیت‌های نظامی‌اش اهمیت ندارد، بلکه تلاش‌های علمی و فنی او و نقشی که در پایه‌گذاری صنعت موشکی ایران داشته هم بخش مهمی از روایت را تشکیل می‌دهد. چنین رویکردی کمک می‌کند مفهوم پایداری را محدود به ایستادگی در برابر دشمن ندانیم. پایداری گاهی در استمرار یک تلاش علمی و فنی، ناامید نشدن از محدودیت‌ها، عبور از شکست‌ها و صرف سال‌های زندگی برای تحقق هدفی بزرگ معنا پیدا می‌کند.
- بهره‌گیری از ظرفیت‌های روایی و مستندنگاری
البته اهمیت کتاب مرد ابدی، فقط در انتخاب موضوع آن نیست؛ شیوه روایت و مستندنگاری اثر هم از ویژگی‌های قابل توجه آن به شمار می‌رود. معصومه سپهری برای نگارش این کتاب 13 سال زمان صرف کرده و در این مسیر با طیف گسترده‌ای از نزدیکان، دوستان، همکاران، فرماندهان و اعضای خانواده شهید گفت‌وگو کرده است. استفاده از صدها مصاحبه، اسناد و اطلاعات گردآوری‌شده، به نویسنده امکان داده تا زندگی شهید طهرانی‌مقدم را از زوایای مختلف بررسی کند. همچنین استفاده از حدود 800 قطعه عکس در سه جلد کتاب، به تکمیل روایت و ایجاد تصویری ملموس‌تر از شخصیت اصلی، همرزمان و فضای تاریخی اثر کمک کرده است. خواننده در این کتاب فقط با فرمانده موشکی ایران مواجه نمی‌شود، بلکه با انسانی آشنا می‌شود که در مقام پدر، همسر، دوست و همکار هم ویژگی‌ها و رفتارهای خاص خود را داشته است. نویسنده در این اثر معتقد است، زندگی شهید طهرانی‌مقدم یک منظومه منسجم بوده و نمی‌توان موفقیت‌های او را فقط به یک عرصه از زندگی‌اش محدود کرد. این نگاه چندبعدی مانع از آن می‌شود که شخصیت اصلی به تصویری یک‌سویه و دور از زندگی واقعی تبدیل شود. به‌ویژه برای نسل جوان، آشنایی با ابعاد مختلف زندگی چنین شخصیت‌هایی می‌تواند شناخت ملموس‌تر و انسانی‌تری از آنان ایجاد کند.
- حفظ تعادل میان مستندنگاری و زیبایی ادبی
نکته مهم دیگر، تلاش نویسنده برای حفظ تعادل میان مستندنگاری و زیبایی ادبی است. یکی از دشواری‌های روایت زندگی شخصیت‌های تاریخی و مستند این است که نویسنده باید بتواند واقعیت را با زبانی جذاب و خواندنی بیان کند، بی‌آنکه برای پر کردن خلأهای اطلاعاتی به خیال‌پردازی متوسل شود.
سپهری در نگارش کتاب تلاش کرده از واقعیت فاصله نگیرد و اطلاعات ناقص را با وهم و خیال خود یا دیگران جایگزین نکند. در عین حال، کوشیده است با درک جان مطلب و استفاده از نثری روان، فاصله زمانی و مکانی میان خواننده و روایت را کاهش دهد. نویسنده از روشی استفاده کرده که آن را «مهندسی محتوا» می‌نامند؛ یعنی طبقه‌بندی و سامان دادن به حجم گسترده‌ای از اطلاعات و روایت‌ها و تبدیل آن‌ها به یک ساختار منسجم. این تجربه نشان می‌دهد که نگارش چنین اثری صرفاً به معنای گردآوری خاطرات و قرار دادن آن‌ها در کنار یکدیگر نیست، بلکه مستلزم پژوهش مستمر و تصمیم‌گیری‌های روایی دشوار است.
اهمیت این شیوه روایی زمانی بیشتر آشکار می‌شود که بدانیم در برخی موضوعات، روایت‌های افراد مختلف، حتی چهره‌های اصلی و فرماندهان حوزه موشکی، با یکدیگر تفاوت داشته‌اند. نویسنده برای رسیدن به تصویری دقیق‌تر، مصاحبه‌های تکمیلی و پرسش‌های تازه‌ای طراحی کرده و اطلاعات جدید را در کنار اسناد و داده‌های پیشین قرار داده است تا روایت منطقی‌تر را انتخاب کند. از دیگر ویژگی‌های این کتاب آن است که بررسی و اصلاح بخش‌های فنی، تاریخی و صنعتی کتاب با همراهی فرماندهان و متخصصان حوزه هوافضا انجام شده است. این همکاری به‌ویژه از آن جهت اهمیت دارد که کتاب علاوه بر روایت زندگی یک شخصیت، مدعی ثبت بخشی از تاریخ شکل‌گیری صنعت موشکی ایران است.
- روایت پشت صحنه دستاوردهای دفاعی
در این میان، نباید وجه انسانی روایت را نادیده گرفت. شاید یکی از مهمترین دلایل خواندن کتاب مرد ابدی، همین باشد که به مخاطب یادآوری می‌کند پیشرفت، محصول یک اتفاق ناگهانی یا نتیجه تلاش یک فرد به‌تنهایی نیست. پشت هر دستاوردی، مجموعه‌ای از انسان‌ها قرار دارند که سال‌های عمر خود را صرف تحقق آن کرده‌اند. برخی از این افراد شناخته‌شده‌اند و برخی دیگر نام و نقششان کمتر در حافظه عمومی ثبت شده است. توجه کتاب به شهدای کمترشناخته‌شده صنعت موشکی هم از همین منظر اهمیت دارد.
روایت پیشرفت زمانی کامل‌تر می‌شود که در کنار چهره‌های محوری، سهم دیگر انسان‌هایی را هم ببینیم که در این مسیر حضور داشته‌اند. به همین دلیل، کتاب مرد ابدی، فقط کتابی برای شناخت یک فرمانده یا آشنایی با تاریخچه یک صنعت نیست؛ فرصتی است برای دیدن پشت صحنه دستاوردهایی که امروز درباره آن‌ها سخن گفته می‌شود. خواننده با مطالعه این اثر درمی‌یابد که دستیابی به توانمندی‌های دفاعی، حاصل سال‌ها تلاش، خون‌دل خوردن، عبور از موانع و فداکاری انسان‌هایی است که گاه تمام زندگی خود را وقف هدفی کرده‌اند که ثمرات آن در سال‌های بعد آشکار شده است. شاید بسیاری از کسانی که امروز از قدرت دفاعی و موشکی ایران سخن می‌گویند، از دشواری‌های نخستین گام‌های این مسیر اطلاع دقیقی نداشته باشند. ثبت این تجربه‌ها کمک می‌کند میان دستاورد امروز و تلاش‌های دیروز پیوندی روشن برقرار شود. از سوی دیگر، این کتاب برای نسل جوان اهمیت ویژه‌ای دارد؛ نسلی که ممکن است بسیاری از توانمندی‌های امروز را به شکل امکاناتی حاضر و آماده ببیند، بی‌آنکه از تاریخ شکل‌گیری آن‌ها اطلاع داشته باشد. آشنایی با مسیر پیشرفت، علاوه بر شناخت تاریخ معاصر، فرصتی برای درک اهمیت سرمایه انسانی، خودباوری، تلاش جمعی و استمرار در کار فراهم می‌کند.
کتاب سه‌جلدی «مرد ابدی» نوشته معصومه سپهری در 1796 صفحه با مشارکت انتشارات خبرگزاری تسنیم و انتشارات شهید کاظمی چاپ و منتشر شده است.
انتهای پیام/