به گزارش خبرگزاری تسنیم از شرق استان تهران، فیروزکوه با دارا بودن ده‌ها روستای مستعد، طبیعتی کوهستانی و فاصله‌ای کوتاه از پایتخت، یکی از مستعدترین مناطق کشور برای توسعه بومگردی است. آمارهای رسمی از رشد مجوزها و پیشتازی این شهرستان در استان تهران خبر می‌دهند، اما روایت‌های میدانی از بوروکراسی فرسایشی، نبود زیرساخت‌های پایه و ناشناخته ماندن مفهوم واقعی بومگردی در میان جامعه محلی حکایت می‌کنند. فیروزکوه با حدود 170 جاذبه طبیعی و 66 اثر ثبت‌شده ملی، همچنان در انتظار تحولی است که بومگردی می‌تواند در اقتصاد روستایی آن ایجاد کند.
صنعت بومگردی در سال‌های اخیر به عنوان یکی از ارکان اصلی توسعه پایدار روستایی و اقتصاد مقاومتی در ایران شناخته شده است. این صنعت نه تنها به ایجاد درآمد پایدار برای جوامع محلی کمک می‌کند، بلکه موجب حفظ بافت سنتی، جلوگیری از مهاجرت روستاییان و معرفی ظرفیت‌های فرهنگی و طبیعی مناطق کمتر توسعه‌یافته می‌شود. در این میان، شهرستان فیروزکوه به دلیل وسعت جغرافیایی، تنوع اقلیمی و برخورداری از ده‌ها روستای مستعد، به عنوان یکی از قطب‌های بالقوه گردشگری روستایی در استان تهران مطرح است. اما آیا این پتانسیل بالفعل شده است؟
وضعیت کنونی بومگردی در فیروزکوه
بر اساس گزارش‌ها، فیروزکوه در سال‌های اخیر گام‌های اولیه را برای ورود به عرصه بومگردی برداشته است.
شهرام شریفی، رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شهرستان فیروزکوه، نقش دهیاران را در توسعه گردشگری روستایی و گسترش اقامتگاه‌های بومگردی تعیین‌کننده توصیف کرده و تأکید دارد که مشارکت مدیریت محلی و جامعه روستایی، مسیر دستیابی به توسعه پایدار گردشگری در این شهرستان را هموار می‌کند.
او همچنین اقامتگاه‌های بومگردی را یکی از ابزارهای مهم توسعه پایدار در روستاهای فیروزکوه دانسته که علاوه بر ایجاد اشتغال پایدار برای خانوارهای محلی، موجب رونق صنایع‌دستی، فروش محصولات بومی، افزایش درآمد روستاها، ماندگاری بیشتر گردشگران و ارتقای کیفیت زندگی جامعه محلی می‌شوند.
ابوالفضل زمانی‌نژاد، فرماندار فیروزکوه، نیز بر اهمیت این بخش تأکید می‌کند. او در یکی از جلسات ستاد تسهیل و رفع موانع تولید اعلام کرد: حمایت از سرمایه‌گذاران و فعالان حوزه گردشگری از اولویت‌های شهرستان است و دستگاه‌های اجرایی موظفند در چارچوب قوانین، موانع موجود را برای توسعه فعالیت اقامتگاه‌های بومگردی برطرف کنند. در این جلسات، مسائل و مشکلات اقامتگاه‌های بومگردی در حوزه‌های صدور مجوزها، زیرساخت‌ها، خدمات مورد نیاز و موانع پیشروی سرمایه‌گذاران مورد بررسی قرار می‌گیرد.
با وجود این اظهارات مثبت، تناقضی آشکار در روایت‌ها وجود دارد چندی پیش در یک پایگاه خبری، شرح حال شخصی که پیگیر اخذ مجوز بومگردی از ادارات شهرستان بود اشاره دارد: شخصی در فیروزکوه است که یک سال تمام را صرف رفت‌وآمد میان ادارات مختلف (میراث فرهنگی، جهاد کشاورزی، بخشداری، منابع طبیعی و آب) کرده تا بتواند زمین شخصی خود را برای احداث یک اقامتگاه بومگردی تغییر کاربری دهد. او که تنها به دنبال ایجاد شغلی قانونی و پاسخ به نیاز منطقه بوده، هنوز پس از یک سال دوندگی، موفق به دریافت مجوز نشده است! این روایت نشان می‌دهد که مشکل فیروزکوه صرفاً کمبود سرمایه یا نبود متقاضی نیست؛ بلکه بوروکراسی اداری، خود به عاملی بازدارنده تبدیل شده است.
از سویی دیگر، مسئولان محلی نیز بر لزوم جذب سرمایه‌گذار تأکید می‌کنند. پیش از این، دهیار وقت روستای هرانده در گفت‌وگویی، با اشاره به اینکه این روستا روستای هدف گردشگری استان تهران است اما زیرساخت‌های متنوعی در این منطقه وجود ندارد و صراحتاً اعلام کرد که ظرفیت‌های گردشگری روستا بدون زیرساخت لازم باقی مانده‌اند.
روایت‌های میدانی؛ آنچه کارشناسان و مسئولان می‌گویند
روستاییان و اهالی منطقه با اشاره به طبیعت بکر روستاهای شهرستان، معتقدند؛ حوزه گردشگری این روستا، تشنه سرمایه‌گذاری است و مراکز بومگردی و تفریحی بسیاری باید در این مناطق ایجاد شود. این اظهارات نشان می‌دهد که در سطح مدیریت محلی، آگاهی نسبت به ظرفیت‌ها وجود دارد، اما ابزارهای اجرایی و حمایتی برای تبدیل این ظرفیت به واقعیت، کافی نبوده است.
رئیس وقت سازمان میراث فرهنگی کشور در سال 1398 در سفری به فیروزکوه ضمن تأیید ظرفیت بالای این شهرستان، بر یک اصل کلیدی تأکید کرد: در مسائل بومگردی، باید روستاییان همراه باشند تا ظرفیتی برای کسب‌وکار آنها نیز ایجاد شود چراکه اگر مشارکت‌های محلی وجود نداشته باشد هیچ امری به سرانجام نخواهد رسید. این نقل‌قول، دقیقاً به خلأیی اشاره دارد که در بخش چالش‌ها بدان پرداخته می‌شود، بدون توانمندسازی و مشارکت واقعی روستاییان، احداث اقامتگاه‌ها حتی در صورت غلبه بر بوروکراسی، نمی‌تواند به توسعه پایدار منجر شود.
چالش‌ها و موانع توسعه
چرا فیروزکوه با وجود نزدیکی به تهران و برخورداری از آب و هوای مطلوب، نتوانسته است مانند مناطقی نظیر گیلان یا کردستان در بومگردی بدرخشد؟
کارشناسان برای پاسخ چند عامل اصلی را در این عقب‌ماندگی دخیل می‌دانند:
1. ضعف زیرساخت‌های ارتباطی و خدماتی: بسیاری از روستاهای مستعد در مناطق کوهستانی و صعب‌العبور واقع شده‌اند. نبود راه‌های دسترسی مناسب، کمبود زیرساخت‌های پایدار و ضعف شبکه اینترنت، سرمایه‌گذاران را با ریسک بالایی مواجه می‌کند. دهیار روستای هرانده به صراحت اعلام کرده که این روستا با وجود داشتن عنوان روستای هدف گردشگری، از نبود زیرساخت‌های متنوع رنج می‌برد. یک مطالعه دانشگاهی نیز که سه روستای جلیزجند، هرانده و خمده را بررسی کرده، نشان می‌دهد که این روستاها از نظر خدمات اقامتی، پذیرایی و تسهیلات تفریحی مورد نیاز گردشگران در وضعیت ضعیف قرار دارند و در زمینه ایجاد هتل‌ها، رستوران‌ها، بازارچه‌های صنایع دستی و بومی، مجتمع‌های تفریحی و سرگرمی با کمبود جدی مواجه‌اند.
2. بروکراسی اداری و دشواری اخذ مجوز: تعدد استعلام‌ها و نبود پنجره واحد واقعی، انگیزه سرمایه‌گذاران خرد در مبحث بومگردی را از بین می‌برد. هرچند جلسات ستاد تسهیل در فرمانداری برگزار شده و فرماندار بر رفع موانع تأکید کرده، اما این اقدامات هنوز نتوانسته روند را برای سرمایه‌گذاران محلی هموار کند.
3. کمبود آموزش و توانمندسازی جوامع محلی: بومگردی موفق نیازمند میزبانانی آموزش‌دیده است. مسئول میراث فرهنگی شهرستان، خود بر نقش دهیاران در حمایت از آموزش میزبانان تأکید کرده است، که نشان‌دهنده عقب‌ماندگی در این حوزه است. بدون آموزش، حتی اگر مجوز هم صادر شود، اقامتگاه‌ها به سرعت از چرخه رقابت خارج می‌شوند.
4. فصلی بودن گردشگری: فیروزکوه عمدتاً در نیمه اول سال گردشگرپذیر است. این فصلی بودن، درآمد اقامتگاه‌ها را با نوسان شدیدی مواجه می‌کند و انگیزه سرمایه‌گذاری بلندمدت را کاهش می‌دهد.
آنچه برای رونق بومگردی فیروزکوه باید اتفاق بیفتد
آنچه از مجموع روایت‌ها و اسناد برمی‌آید این است که مشکل فیروزکوه صرفاً کمبود اقامتگاه نیست، بلکه نبود زیرساخت نرم و سخت و ناشناخته ماندن مفهوم بومگردی در سطح جامعه محلی و حتی برخی مدیران محلی است. بومگردی برخلاف تصور رایج، صرفاً اجاره دادن یک اتاق روستایی نیست؛ بلکه یک زنجیره ارزش کامل است که بدون زیرساخت‌های مشخص، به سرعت به یک تجربه ناکام تبدیل می‌شود.
بر این اساس زیرساخت‌های مورد نیاز در فیروزکوه و روستاهای اطراف عبارتند از:
1.زیرساخت دسترسی و حمل‌ونقل: بسیاری از روستاهای مستعد فیروزکوه در فصول سرد با مشکل جدی مسیر مواجه‌اند. سازمان راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای باید مسیرهای دسترسی به روستاهای هدف گردشگری را بهسازی و ایمن‌سازی کند. در فیروزکوه، این اقدام باید با اولویت روستاهایی باشد که موافقت اصولی بومگردی دریافت کرده‌اند.
2.زیرساخت ارتباطی و اینترنت: یکی از پیش‌نیازهای اساسی بومگردی مدرن، دسترسی به اینترنت پایدار برای تبلیغات، رزرو آنلاین و ارائه خدمات به گردشگران است. شرکت مخابرات و اپراتورهای همراه باید پوشش شبکه و اینترنت روستاهای هدف را تقویت کنند. بدون این زیرساخت، حتی بهترین اقامتگاه نیز در بازار رقابتی امروز قابل عرضه نیست.
3.زیرساخت آب، برق و فاضلاب پایدار: بسیاری از خانه‌های قدیمی روستایی که قرار است به بومگردی تبدیل شوند، از نظر تأسیسات در وضعیت نامناسبی قرار دارند. شرکت آبفا، توزیع برق و شرکت آبفار باید برنامه مشخصی برای تأمین پایدار این خدمات در روستاهای هدف داشته باشند. بدون آب سالم و برق پایدار، اقامتگاه بومگردی عملاً غیرقابل بهره‌برداری است.
وظایف نهادی؛ چه کسی چه کاری باید انجام دهد؟
اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی فیروزکوه متولی اصلی صدور مجوز و نظارت است. شریفی، رئیس این اداره، بر نقش دهیاران در تسهیل روند اخذ مجوز تأکید کرده است با این حال، آنچه از گزارشهای میدانی برمی‌آید این است که این وعده‌ها هنوز به عمل نرسیده و متقاضیان ماه‌ها پشت درهای استعلام‌های متعدد می‌مانند. اقدام مشخص مورد انتظار: ایجاد یک پنجره واحد واقعی در فرمانداری که تمام استعلام‌ها (میراث فرهنگی، جهاد کشاورزی، منابع طبیعی، بهداشت، اماکن) را به صورت موازی و با یک کد پیگیری واحد انجام دهد، نه اینکه متقاضی را به ده اداره مختلف بفرستد.
جهاد کشاورزی و سازمان امور اراضی متولی تغییر کاربری اراضی کشاورزی برای بومگردی هستند. جهاد کشاورزی فیروزکوه باید مصوبه معافیت بومگردی در اراضی درجه 4 به بالا از عوارض را به صورت فعالانه به جامعه محلی اطلاع‌رسانی کند و فرآیند موافقت اصولی را تسریع نماید. در غیر این صورت، دوندگی ها برای اخذ مجوز تکرار خواهد شد.
فرمانداری و ستاد تسهیل نقش هماهنگ‌کننده را دارند. زمانی‌نژاد، فرماندار فیروزکوه، در جلسه ستاد تسهیل بر رفع موانع موجود برای توسعه فعالیت اقامتگاه‌های بومگردی تأکید کرده است. اما آنچه کم است، پیگیری اجرایی مصوبات است. ستاد تسهیل باید برای هر پرونده بومگردی مسئول پیگیری مشخص تعیین کند و زمان‌بندی دقیق برای صدور مجوز ارائه دهد.
بخشداری و دهیاری‌ها حلقه واسط بین دولت و جامعه محلی هستند بنابراین بخشداری مرکزی و ارجمند باید با همکاری میراث فرهنگی، دوره‌های آموزشی منظم و رایگان برای دهیاران و روستاییان علاقه‌مند برگزار کنند. این آموزش‌ها باید شامل مفهوم‌شناسی بومگردی (تفاوت آن با اجاره ویلا)، مهارت‌های پذیرایی و بهداشت، بازاریابی دیجیتال و مدیریت مالی باشد.
ناشناخته بودن مفهوم بومگردی؛ خلأ اصلی
نکته‌ای که در گزارشهای رسمی کمتر به آن پرداخته شده، فاصله مفهومی بین تصور جامعه محلی از بومگردی و آنچه در عمل مورد نیاز است، می‌باشد. بسیاری از روستاییان تصور می‌کنند بومگردی یعنی اتاق اضافه خانه را اجاره دادن، در حالی که بومگردی موفق یعنی خلق تجربه برای گردشگر: از غذای محلی و صنایع دستی گرفته تا راهنمایی طبیعت‌گردی و روایتگری فرهنگی،که همه اینها نیازمند آموزش و درک عمیق از مفهوم بومگردی است.
پیشنهاد عملیاتی مشخص: اداره میراث فرهنگی فیروزکوه با همکاری اداره آموزش و پرورش و جهاد دانشگاهی می‌تواند یک دوره آموزشی جامع میزبان بوم‌گرد طراحی کند که شامل آموزش‌های عملی در محل اقامتگاه‌های فعال باشد. همچنین صدا و سیمای استان تهران و رسانه‌های محلی می‌توانند در معرفی الگوهای موفق و تشویق جامعه محلی نقش مهمی ایفا کنند. بدون این اقدامات نرم‌افزاری، سرمایه‌گذاری سخت‌افزاری (ساخت اقامتگاه) به نتیجه پایدار نخواهد رسید.
الگوهای موفق و پیش‌نیازها
تجربه استان‌هایی مانند کردستان و گیلان نشان می‌دهد که بومگردی می‌تواند به یک موتور محرک اقتصادی تبدیل شود و حتی موجب مهاجرت معکوس روستاییان گردد. کارشناسان محلی نیز معتقدند، با توجه به شرایط اقتصادی کشور، تمرکز بر سرمایه‌گذاری‌های کوچک و کم‌هزینه در حوزه گردشگری می‌تواند نقش مؤثری در اشتغال‌زایی، رونق اقتصادی محلی و افزایش تاب‌آوری اجتماعی این شهرستان داشته باشد.
فیروزکوه با داشتن ده‌ها روستای مستعد، طبیعتی بکر و فاصله‌ای منطقی از پایتخت، یکی از بزرگ‌ترین فرصت‌های توسعه بومگردی در استان تهران را در اختیار دارد. آمارهای رسمی از رشد مجوزها و توجه مسئولان به این بخش خبر می‌دهند، اما روایت‌های میدانی از بوروکراسی فرسایشی، نبود زیرساخت‌های پایه و ناشناخته ماندن مفهوم واقعی بومگردی در میان جامعه محلی حکایت می‌کنند.
تحول اقتصادی مورد انتظار از بومگردی در فیروزکوه زمانی محقق می‌شود که مسئولان محلی و استانی، بومگردی را نه به عنوان یک فعالیت تفننی، بلکه به عنوان یک راهبرد جدی برای توسعه پایدار روستایی بپذیرند و با عزمی راسخ، موانع زیرساختی و اداری را از پیش پای سرمایه‌گذاران و جامعه محلی بردارند. بدون این عزم، فیروزکوه همچنان بهشتی پنهان برای گردشگران و فرصتی سوخته برای اقتصاد روستاییانش باقی خواهد ماند.
انتهای پیام/