به گزارش خبرگزاری تسنیم؛ شهادت حضرت زهرا(س) را نمی‌توان تنها در چارچوب سوگواری برای یک شخصیت تاریخی فهم کرد، و سوگواری صرفا نقطه آغاز آن است. این سوگواری اگر به شناخت، پرسشگری و اصلاح رفتار اجتماعی نینجامد در سطح عاطفه باقی می‌ماند. از همینرو، فاطمیه هنگامی معنا پیدا می‌کند که جامعه مؤمن، در کنار یادآوری مظلومیت حضرت زهرا(س) از خود بپرسد حقیقت چگونه به حاشیه رانده میشود، حق چگونه در پوشش مصلحت نادیده گرفته میشود و سکوت مردم چگونه می‌تواند به تثبیت یک انحراف تاریخی بینجامد. در نگاه شیعی، واقعه پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) صرفا نزاعی بر سر یک زمین یا اختلافی خانوادگی نبود، بلکه مسئله فدک در بستر خطبه حضرت زهرا(س) به نشانه‌ای از مسئله بزرگتر یعنی نسبت میان حق و قدرت، جایگاه عدالت در حکمرانی، مسئولیت مردم در برابر انحراف و وظیفه مؤمن در هنگام قربانی حقیقت، تبدیل شد.
حضرت زهرا(س) در خطبه فدکیه فقط از مال شخصی خود دفاع نکرد، بلکه وی درباره مسیر جامعه اسلامی هشدار داد. ایشان در این خطبه پس از تبیین توحید و جایگاه پیامبر(ص)، از فلسفه احکام، عدالت، مسئولیت اجتماعی و پیامدهای فاصله گرفتن جامعه از مسیر ولایت سخن گفته میشود.
در نگاه نخست، ممکن است ماجرای فدک اختلافی درباره مالکیت یا ارث به نظر برسد، اما اهمیت آن در این است که یک حق مشخص، در برابر ساختار قدرت و تصمیم سیاسی قرار گرفت. حضرت زهرا(س) برای مطالبه حق، به خویشاوندی خود با پیامبر(ص) اکتفا نکرد، بلکه استدلال کرد، به قرآن استناد کرد و در فضای عمومی سخن گفت. از همینرو، در منطق حقوقی و سیاسی، هر ادعایی باید در مسیر استدلال، قانون و داوری عادلانه بررسی شود. بنابراین پرسش اصلی فقط این نیست که فدک به چه کسی تعلق داشت، بلکه پرسش مهم‌تر این است که آیا قدرت سیاسی می‌تواند با تکیه بر موقعیت خود، حقوق افراد را نادیده بگیرد؟ آیا پس از تغییر قدرت، قواعد حقوقی نیز باید به سود صاحبان قدرت تغییر کند؟ و آیا جامعه حق دارد در برابر چنین روندی سکوت کند؟
از این منظر، فدک نماد هر حقی است که در برابر قدرت، بی‌صدا میشود. برای مثال، نماد کارگری است که دستمزدش پایمال میشود، شهروندی که امکان دادخواهی ندارد، خانواده‌ای که از دسترسی برابر به فرصت‌ها محروم است و گروهی که به دلیل ضعف سیاسی یا اقتصادی، صدایش شنیده نمی‌شود. البته نباید این تطبیق را به معنای یکسان‌سازی ساده تاریخ صدر اسلام با مسائل امروز دانست، زیرا مسئله، استخراج یک معیار اخلاقی و اجتماعی از آن تجربه تاریخی است. بنابراین، فدک در این خوانش، نام یک سرزمین نیست، بلکه نام پرسشی همیشگی است وقتی حقی تضییع میشود، چه کسی باید از آن دفاع کند؟
از بنیادی‌ترین پیام‌های فاطمیه، ضرورت سنجش حکومت با معیار حق است، زیرا در جامعه دینی حکومت تنها ابزار اداره امور یا سازوکار توزیع قدرت نیست، بلکه حکومت باید در برابر عدالت، حقیقت و حقوق مردم پاسخ‌گو باشد. البته اگر قدرت از این معیارها جدا شود، حتی با استفاده از شعارهای مقدس، به تدریج از فلسفه وجودی خود فاصله می‌گیرد.
حضرت زهرا(س) در خطبه فدکیه، مسئله رهبری جامعه را از مسئله اخلاق و عدالت جدا نمی‌کند، چرا که از نگاه ایشان، حکومت اسلامی نمی‌تواند تنها با عنوان دینی، خود را از نقد و پرسش مصون بداند، زیرا عنوان، سابقه، جایگاه و حتی اکثریت اجتماعی، هیچ‌کدام به‌تنهایی جایگزین حق نمی‌شوند. همچنین، این نکته برای امروز اهمیت فراوان دارد، زیرا جامعه‌ای که در آن مسئولان از پاسخ‌گویی گریزان باشند، رسانه‌ها فقط تکرارکننده روایت رسمی شوند و مردم از ترس یا مصلحت سکوت کنند، ممکن است ظاهراً آرام باشد، اما در عمق خود با بحران عدالت رو به‌رو است. از این منظر، حکومت عادلانه حکومتی نیست که فقط قانون تولید کند، بلکه حکومتی است که قانون را برای همه، از قدرتمند تا ناتوان، به یک معیار تبدیل کند. بنابراین، در منطق فاطمی، سکوت در برابر تضییع حق همیشه نشانه بی‌طرفی نیست، بلکه گاهی سکوت، به معنای واگذاری میدان به روایت مسلط است، زیرا وقتی گروهی آگاهانه از کنار یک بی‌عدالتی عبور می‌کند، امکان دارد آن بی‌عدالتی به عرف، قانون نانوشته و سپس ساختار پایدار تبدیل شود.
هر جامعه‌ای به مناسبت‌هایی نیاز دارد که در آن، خود را در برابر معیارهای اخلاقی بزرگ قرار دهد، و فاطمیه هم یکی از همین فرصت‌هاست. این ایام می‌تواند جامعه را به گذشته ببرد، اما هدف نهایی آن باید بازگرداندن انسان به مسئولیت امروز باشد. شهادت حضرت زهرا(س) یادآور این حقیقت است که تاریخ فقط با تصمیم حاکمان ساخته نمی‌شود، بلکه سکوت مردم، توجیه نخبگان، رفتار عالمان و انتخاب‌های روزمره نیز در شکل دادن به سرنوشت جامعه نقش دارند. حق ممکن است مدتی در اقلیت باشد، اما اقلیت بودن آن را به باطل تبدیل نمی‌کند. فاطمیه از ما نمی‌خواهد فقط بر گذشته گریه کنیم، بلکه از ما می‌خواهد نسبت خود را با حق روشن کنیم و اینکه آیا حاضر هستیم برای حقیقت هزینه بدهیم؟ آیا عدالت را برای خود و دیگران به یک اندازه می‌خواهیم؟ آیا از مظلومیت فقط زمانی سخن می‌گوییم که با منافع ما سازگار باشد؟ آیا در برابر بی‌عدالتی نزدیکان خود نیز همان‌قدر حساسیم که در برابر بی‌عدالتی رقیب؟ از همینرو، این پرسش‌ها، دشوارتر از برگزاری یک مراسم و تأثیرگذارتر از یک شعارند.
فاطمیه را باید از سطح خاطره به سطح معیار ارتقا داد، معیاری برای سنجش رابطه انسان با حقیقت، جامعه با عدالت و حکومت با حقوق مرد است. در این خوانش، شهادت حضرت زهرا(س) فقط یک واقعه تاریخی نیست، بلکه هشداری ماندگار درباره روزهایی است که قدرت می‌تواند حقیقت را به حاشیه ببرد، تبلیغات می‌تواند جای واقعیت بنشیند و سکوت جمعی می‌تواند به ظلم فرصت ماندگاری بدهد.
خطبه فدکیه، در این چارچوب، سندی برای یک مطالبه شخصی صرف نیست، بلکه صدای انسانی است که حق را در برابر قدرت، عمومی و قابل دفاع می‌داند. از اینرو، حضرت زهرا(س) در این خطبه نشان داد که دفاع از حق، به ایمان، استدلال، شجاعت، اخلاق و اعتراض به مسئولیت پذیری دارد. بنابراین، اگر امروز بخواهیم فاطمیه را زنده نگه داریم، باید از خود شروع کنیم، از رعایت حق در خانه، انصاف در قضاوت، صداقت در گفتار، مسئولیت در رسانه و حساسیت نسبت به رنج کسانی که صدایشان کمتر شنیده میشود.
سوگواری برای حضرت زهرا(س) هنگامی به حقیقت خود نزدیک میشود که جامعه پس از پایان اشک، در برابر بی‌عدالتی آرام نگیرد، پس از پایان مراسم، حقیقت را فراموش نکند و در لحظه انتخاب، مصلحت را بر حق ترجیح ندهد. همچنین درباره خطبه فدکیه، از سرزنش مسلمانان به دلیل سکوت در برابر ستم به اهل‌بیت(ع) سخن گفته شده است، که نشاندهندهی این است که در منطق حضرت زهرا(س) جامعه فقط مجموعه‌ای از افراد بی‌ارتباط با یکدیگر نیست، بلکه هر فرد در برابر سرنوشت عمومی و حقوق دیگران مسئولیت دارد.
مسئولیت اجتماعی تنها به معنای آن نیست که همه مردم باید در همه امور سیاسی مداخله کنند یا هر اعتراضی الزاماً درست باشد، بلکه مسئولیت اجتماعی یعنی انسان پیش از داوری تحقیق کند، پیش از بازنشر خبر، از صحت آن مطمئن شود، در برابر رنج دیگران بی‌تفاوت نباشد و هنگامی که حقی آشکارا پایمال میشود، آن را صرفاً به دلیل هزینه داشتن نادیده نگیرد. از همینرو، در روزگار ما شکل سکوت تغییر کرده است، گاهی سکوت نبودن در صحنه نیست، بلکه حضور فعال در فضای مجازی و بازنشر روایت‌های ناقص، تحریف‌شده یا دروغین است.
در گذشته، قدرت با شمشیر، تهدید و حذف مخالفان از حقیقت فاصله می‌گرفت، اما امروز ابزارهای پیچیده‌تری نیز در اختیار دارد، و عواملی مثل تبلیغات، مدیریت افکار عمومی، گزینش اخبار، برجسته‌سازی حاشیه‌ها و تکرار روایت‌های مطلوب می‌تواند جامعه را از اصل مسئله دور کند.
در چنین شرایطی، فاطمیه تمرین تشخیص حقیقت است. تشخیص حقیقت، با احساسات شدید و تعلقات گروهی به دست نمی‌آید، بلکه نیازمند دانش، انصاف، شجاعت و توانایی شنیدن سخن مخالف است، و کسی که فقط روایت همسو با خود را می‌شنود، حتی اگر نیت خیر داشته باشد، ممکن است در دام تحریف بیفتد.
درس مهم خطبه فدکیه این است که دفاع از حق با استدلال همراه است. حضرت زهرا(س) اعتراض خود را به سخنی مبهم و احساسی محدود نکردف بلکه درباره مبانی توحید، رسالت، احکام و مسئولیت جامعه سخن گفت و سپس موضوع فدک و جایگاه اهل‌بیت(ع) را در آن منظومه طرح کرد. این شیوه برای امروز نیز قابل توجه است، زیرا دفاع از عدالت، بدون فهم دقیق مسئله می‌تواند به شعار تبدیل شود، و مبارزه با دروغ اگر با انتشار خبر تأییدنشده همراه باشد، خود به بازتولید دروغ کمک می‌کند، یا دفاع از مظلوم اگر به نفرت از گروهی دیگر منتهی شود، از مسیر عدالت خارج شده است. بنابراین، حقیقت‌خواهی فاطمی نیازمند شجاعت و انظباط است.
در روایت عمومی، نقش اجتماعی و سیاسی حضرت زهرا(س) در سایه نقش خانوادگی ایشان قرار می‌گیرد، چرا که مقام مادری، همسری و دختری ایشان در فرهنگ اسلامی جایگاهی بلند دارد. محدود کردن شخصیت حضرت زهرا(س) به این نقش‌ها، بخشی از حقیقت وجودی ایشان را نادیده می‌گیرد، چرا که حضرت زهرا(س) در شرایطی که جامعه اسلامی پس از رحلت پیامبر(ص) با بحران سیاسی و اجتماعی مواجه بود به مسجد رفت و سخن گفت، استدلال کرد و مسئولیت عمومی خود را به رسمیت شناخت. بر این اساس، این حضور نشان می‌دهد که زن مؤمن در منطق فاطمی، موجودی منزوی و بی‌صدا نیست، بلکه انسانی صاحب عقل، تشخیص، اراده و مسئولیت است.
این برداشت، با کرامت زن در جامعه امروز نیز پیوند دارد، زیرا پاسداشت حضرت زهرا(س) نمی‌تواند فقط به برگزاری آیین‌های مناسبتی محدود شود، در حالی که زنان در عرصه تصمیم‌گیری، عدالت شغلی، امنیت اجتماعی، آموزش و فرصت‌های عمومی با تبعیض مواجه باشند. بر این اساس، بزرگداشت فاطمی زمانی با معناست که کرامت زن در خانواده، جامعه و ساختارهای مدیریتی جدی گرفته شود. البته الگوگیری از حضرت زهرا(س) به معنای حذف تفاوت‌های تاریخی و اجتماعی نیست، چرا که قرار نیست هر واقعه‌ای به شکل مکانیکی تکرار شود، بلکه آنچه باید تکرار شود، روح حقیقت‌خواهی، پاکی نیت، شجاعت اخلاقی و مسئولیت‌پذیری است.
اگر عدالت تنها در سطح توصیه اخلاقی باقی بماند، در برابر تبعیض‌های سازمان‌یافته و فساد اداری توان ایستادگی نخواهد داشت. همچنین در نگاه فاطمی، عدالت باید در مناسبات واقعی مردم یعنی در اقتصاد، سیاست، قضاوت، خانواده و روابط اجتماعی حضور داشته باشد. از همین‌جاست که پیوند میان فاطمیه و حقوق عمومی روشن میشود، زیرا حقوق عمومی فقط مجموعه‌ای از مقررات اداری نیست، بلکه دانشی درباره رابطه مردم و حکومت، حدود قدرت عمومی و مسئولیت نهادهای حاکم است. هر جا حکومت درباره منابع عمومی تصمیم می‌گیرد، هر جا شهروندی از حقی محروم میشود و هر جا قدرت بر زندگی مردم اثر می‌گذارد، مسئله حقوق عمومی شکل می‌گیرد. بنابراین، فدک را میتوان به‌عنوان مسئله‌ای درباره حق، مالکیت، قدرت عمومی و امکان دادخواهی خواند، البته این خوانش نباید جایگزین مباحث تاریخی و اعتقادی شود، اما می‌تواند نشان دهد چرا یک اختلاف ظاهراً محدود، در حافظه شیعه به مسئله‌ای تمدنی تبدیل شده است.
یکی از پیام‌های مهم فاطمیه متوجه نخبگان و خواص جامعه است، زیرا در تحولات بزرگ فقط حاکمان تصمیم‌ساز نیستند، بلکه عالمان، خطیبان، اصحاب رسانه، دانشگاهیان، مدیران و چهره‌های اثرگذار نیز با سخن، سکوت یا توجیه خود در شکل‌گیری افکار عمومی نقش دارند. ممکن است جامعه از ظلم آگاه باشد، اما اگر نخبگان آن را توضیح ندهند، در برابر تحریف سکوت کنند یا برای حفظ موقعیت خود حقیقت را پنهان سازند، امکان اصلاح کاهش می‌یابد. از اینرو، نخبه بودن، امتیاز تنها اجتماعی نیست، بلکه مسئولیتی برای روشن کردن مسئله و دفاع از حقوق عمومی است.
همچنین مسئله اصلی، فهم سازوکارهایی است که در آن افراد آگاه به دلایل مختلفی مثل ترس، منفعت، وابستگی، ملاحظه‌کاری یا تصور نادرست از حفظ وحدت از مسئولیت خود فاصله می‌گیرند. وحدت، اگر به معنای پوشاندن حق و خاموش کردن مظلوم باشد، وحدت واقعی نیست. وحدت پایدار بر حقیقت، عدالت و امکان گفت‌وگو بنا میشود، و جامعه‌ای که نقد منصفانه را تحمل نمی‌کند، نه‌تنها به وحدت نمی‌رسد، بلکه اختلاف‌های پنهان را عمیق‌تر می‌کند.
جامعه امروز با مسائل متعددی از فشار اقتصادی، کاهش اعتماد عمومی، شکاف نسلی، گسترش اخبار جعلی، فرسایش سرمایه اجتماعی و احساس تبعیض مواجه است. در چنین وضعی، اگر فاطمیه فقط به مراسم و سخنرانی محدود شود، فرصت مهمی برای گفت‌وگو درباره مسائل واقعی مردم از دست می‌رود. از اینرو، محبت به حضرت زهرا(س) باید در نحوه رفتار ما با مردم سنجیده شود، چرا که نمی‌توان از مظلومیت سخن گفت و در برابر تحقیر انسان‌های ضعیف بی‌تفاوت بود، نمی‌توان از عدالت فاطمی گفت و تبعیض را با توجیه‌های گوناگون پذیرفت، یا نمی‌توان از دفاع حضرت زهرا(س) از حق یاد کرد و در برابر دروغ و بی‌عدالتی، تنها به دلیل مصلحت شخصی سکوت کرد. از همینرو، ایام فاطمیه می‌تواند به عرصه‌ای برای بازسازی اعتماد عمومی تبدیل شود، البته نه با شعارهای بزرگ، بلکه با اقدامات روشن و قابل سنجش مثل شنیدن صدای کسانی که در ساختارهای تصمیم‌گیری نماینده ندارند، تقویت سازوکارهای شفاف برای رسیدگی به شکایت‌های مردم، پرهیز از توجیه خطاهای مدیران و نهادها، مقابله با تحریف و نفرت‌پراکنی در رسانه‌ها، پیوند دادن عزاداری با خدمت اجتماعی و حمایت از محرومان، آموزش حقوق شهروندی و مسئولیت اجتماعی در خانواده، مدرسه و دانشگاه که منجر به بازسازی اعتماد عمومی میشود. البته، این اقدامات، جایگزین سوگواری نیست، بلکه صورت اجتماعی و عملی آن است.
مناسبت‌های دینی همواره ظرفیت اثرگذاری اجتماعی و سیاسی دارند، اما همین ظرفیت می‌تواند آسیب‌زا نیز باشد. اگر از مظلومیت حضرت زهرا(س) برای تحریک کینه، تحقیر پیروان مذاهب دیگر یا تسویه‌حساب سیاسی استفاده شود، حقیقت فاطمی به ابزار رقابت‌های روزمره تقلیل پیدا می‌کند. همچنین، دفاع از ولایت و بیان مظلومیت اهل‌بیت(ع) در چارچوب اعتقادی شیعه جایگاه روشنی دارد، اما تبیین این باور باید با دانش، ادب و مسئولیت همراه باشد. مرزبندی با تحریف تاریخی به معنای بی‌احترامی به انسان‌های امروز نیست، مثلا میتوان درباره یک اختلاف تاریخی با صراحت سخن گفت، از حق دفاع کرد و در عین حال، کرامت اجتماعی، آرامش عمومی و اخلاق گفت‌وگو را حفظ کرد، و این همان عقلانیتی است که به سوگواری عمق می‌دهد.
در ادبیات دینی، سخن گفتن از خونخواهی حضرت زهرا(س) نباید به انتقام‌جویی شخصی یا خشونت‌طلبی تعبیر شود، به طوری که برخی تحلیل‌های معاصر هم میان خونخواهی شخصی و خونخواهی مکتبی تفاوت گذاشته‌اند و هدف دومی را افشای حقیقت، دفاع از عدالت و جلوگیری از تکرار ظلم دانسته‌اند. خونخواهی درست فاطمی یعنی اجازه ندهیم ظلم عادی شود، حقیقت تحریف شود و حقوق مردم زیر فشار قدرت فراموش گردد. از همینرو، خونخواهی فاطمی، بیش از آنکه شعار باشد، یک مسئولیت اخلاقی و اجتماعی است.
در نهایت، عزادار واقعی کسی نیست که فقط در روزهای فاطمیه متأثر شود، بلکه کسی است که پس از پایان مراسم، دروغ را کمتر بپذیرد، در برابر بی‌عدالتی حساس‌تر باشد، حق دیگران را رعایت کند و از موقعیت خود برای حمایت از محرومان بهره بگیرد. بنابراین، جامعه‌ای که به نام حضرت زهرا(س) گریه می‌کند باید از خود بپرسد، آیا در رفتارهای روزمره‌اش نشانی از فاطمی بودن حقیقت و عدالت دیده میشود یا نه، و اگر پاسخ منفی است، سوگواری هنوز به مرحله فهم و عمل نرسیده است.
انتهای پیام/