به گزارش خبرگزاری تسنیم، حجتالاسلام والمسلمین امین اسدپور، عضو مجمع عالی حکمت اسلامی و رئیس مؤسسه "ضحی" بهمناسبت ایام رحلت علامه طباطبایی(ره) در گفتوگو با خبرنگار تسنیم به بیان مسائلی پرداخت.
مشروح متن اینمطالب در ادامه میآید؛
اندکی از زمینه تاریخی نگاشتن یک کتاب ماندگار
در ارتباط با کتاب شریف «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، اثر مرحوم علامه طباطبایی و استاد شهید مرتضی مطهری اگر بخواهم زمینههای تاریخی تدوین و تألیف این اثر را مورد توجه قرار دهم باید عرض کنم که ما پس از حکمت متعالیه مرحوم صدرالمتألهین شیرازی که آخرین نسخه ویراستهشده فلسفه اسلامی بود، چندان پیشرفت فلسفی جدّیای را بعد از مرحوم صدرا نداشتیم و در سالیانی که اساساً نگاه فلسفی و حکمی ما به خاطر تسلط برخی جریانهای ضد فلسفی و امثال آن رو به فترت و سستی نهاده بود، برخی از فلاسفه نیز که به نوعی کرسی درس و بحث را در اختیار داشتند، بیشتر در تشریح و به نوعی تبیین آرا و اندیشههای مرحوم صدرالمتألهین میپرداختند و لذا حکمت اسلامی بعد از صدرالمتألهین چندان پیشرفت و امتداد اجتماعی و سیاسی لازم را پیدا نکرده بود.
از قضا جامعه ما هم در مقطعی دچار یک انحطاط تمدنی میشود و از آن سو، بعد از اتفاقات رنسانس و انقلاب فلسفی و انقلاب علمی و انقلابهای سیاسی و صنعتی که در غرب شکل میگیرد و به نوعی آن ادبیات استعماری و استیلای غرب نسبت به جوامع شرق اتفاق میافتد، جوامع شرقی از جمله جامعه ایرانی در معرض هجوم افکار و اندیشههای فلسفههای مدرن غرب قرار میگیرند.
به طور خاص در این زمینه اگر بخواهم اشاره کنم، شاید از همان اوایل قرن چهاردهم هجری قمری به خاطر اتفاقاتی که پس از مشروطه اُفتاد و مطبوعات، رسانهها، جریانهای فکری، انجمنها و لجنههای فکری و سیاسی توسط روشنفکران بعد از عصر مشروطه به وجود آمد، نهضت ترجمه آثار علمی و معرفتی غرب مدرن به زبان فارسی شروع شد.
به طور ویژه از سال 1307 و 1308 هجری شمسی به این سو، ما در ایران ترجمه اندیشههای مختلف عصر روشنگری و اندیشههای متعلق به جبهه روشنفکری غرب را که بیشتر ادبیات چپ و ادبیات انتقادی داشت را تا حدودی شاهد هستیم. شاید اولین نسخههای اندیشههای چپ توسط تقی ارانی و این جریانها در همین سالیان در ایران منتشر میشود. برخی از جریانهای روشنفکری داخل حوزه یا داخل مجامع علمی ایران خودمان هم با دلبستگی تمام به اندیشههای عصر روشنگری یا اندیشههای جریان روشنفکری چپ، به ترویج این اندیشهها میپردازند.
مرحوم علامه طباطبایی(ره) در همان سالها از نجف به ایران هجرت میکنند. نخست ده سالی را در منطقه زادگاه خودشان، تبریز، و روستایشان در حوالی این شهر استقرار دارند. بعد از جنگ جهانی دوم و به خصوص در آن دورهای که منطقه آذربایجان، تحت سلطه روسها قرار میگیرد و جریانهای وابسته به تفکرات کمونیستی و مارکسیستی در آن منطقه حضور به هم میرسانند، چون لایههای لائیک و ضد دینی سنگینی را دنبال میکردند، مرحوم علامه دیگر چندان امکان حضور در تبریز را فراهم نمیبینند و با یک استخاره تصمیم میگیرند که به شهر مقدس قم بیایند.
هجرت به قم و آغاز یک دوران متفاوت
در آن ایام هم حوزه علمیه قم با ورود مرحوم آیتالله العظمی بروجردی (ره) در سال 1323هجری شمسی، کمکم داشت یک رونق نسبی را پیدا میکرد. در آن دوران سخت دیکتاتوری رضاخان که هفت هشت سال بعد از ارتحال مرحوم حاج شیخ عبدالکریم حائری، حوزه علمیه قم به شدت تضعیف شده و از رونق آن کاسته شده بود، با تشریففرمایی آیتالله بروجردی رونق خوبی یافت.
مرحوم علامه در همان سال 1325 هجرت میکنند به حوزه علمیه قم. ایشان در آن زندگینامه خودنوشتی که نگاشتند، اشاره میکنند که در آغاز ورود به قم من هم مثل بقیه بزرگان علما شروع کردم به یک درس فقه و یک درس اصول و البته میدانید مرحوم علامه به خاطر شاگردی بزرگانی همچون مرحوم محقق اصفهانی، مرحوم نائینی و مرحوم سید ابوالحسن اصفهانی، جایگاه ممتازی میتوانستند در فقه و اصول پیدا بکنند اگر این حوزه تدریسی فقه و اصول خودشان را ادامه میدادند. اما بعد از مدتی علامه خودشان نوشتند که به فکر فرو رفتم که این حوزه فقه و اصول، درست است که طبیعتاً آوردههایی برای حوزه خواهد داشت، اما دُرّ نایابی نیست و بسیاری از علما و بزرگان هم همین درسهای مرسوم فقهی و اصولی را دارند و میتوانند از عهده آن برآیند.
من فکر کردم که در این حوزه امروز چه خلأیی وجود دارد که من بتوانم آن را پر بکنم؛ چه تکلیف ویژهای بر دوش خودم احساس میکنم که شاید کس دیگری نتواند از پس آن برآید و اینجا بود که مرحوم علامه تصمیم میگیرند که دو خلأ از خلأهای حوزه آن روز را عهدهدار بشوند و به حق توانستند این دو را به خوبی پُر بکنند؛ یکی خلأ بحثهای قرآنی و تفسیری بود که با تفسیر المیزان حق مطلب در این زمینه ادا شد و دیگری خلأ وجود بحثهای فلسفی و حکمی که ناظر به اندیشههای حکمی مهاجم و اندیشههای معرفتی وارداتی به فرهنگ و بومزیست ماست و البته میتواند جریان حکمت اسلامی خودمان را هم امتدادهای اجتماعی و سیاسی جدّی ببخشد.
شکلگیری حلقه خصوصی با حضور شاگردان ممتاز
با این اندیشه بود که مرحوم علامه طباطبایی، حوزه تدریس فلسفی و حکمی خودشان را آغاز میکنند و با تدریس کتابهای بوعلی، به خصوص الهیات شفای بوعلی، و تدریس اسفار مرحوم صدرالمتألهین شیرازی شروع میکنند به نوشتن حاشیههایی و نکات انتقادی بر این کتابها. یکی دو سال که این حوزه درسی پیش میرود و یکسری از نخبگان و شاگردان ممتاز را مرحوم علامه در آن حوزه درسی شناسایی میکنند و بعد تصمیم میگیرند که یک حلقه خصوصیتری از این شاگردان را شکل داده و با آنها یک مقدار بحثهای امتدادیتر و بهروزتر فلسفه را - آن هم عمدتاً ناظر به نقد و هجمه به آن جریان فلسفی غربی که به صورت فلسفه مدرن وارد مجامع روشنفکری ما شده - به نقد و بحث بگذارند.
حاصل آن نشستها و جلسات که گویا از اواسط 1329 آغاز میشود و تا 1332 -تقریباً حول و حوش سه سال- ادامه پیدا میکند، این بود که هر هفته دو شب مرحوم علامه این گردهمایی و حلقه علمی را تشکیل میدادند. در طول هفته، مرحوم علامه یک متنی را به صورت پیشنویس مینوشتند و بعد این متن در آن جلسه خوانده میشد و نکات و نقدها و پیشنهادات اصلاحی شاگردان، بعد از اینکه مفصل متن را بحث میکردند، به محضر علامه میرسید و علامه دوباره خودشان با قلم خودشان، مقاله را بازنویسی و ویرایش نهایی میکردند.
این لجنه که در فراز و نشیب هم بوده، ظاهراً از حلقههای چهار پنج نفره تا مثلاً سیزده چهارده نفره در نوسان بوده حاضران در این نشستها؛ خود مرحوم استاد شهید مطهری در همین مقدمه اصول فلسفه بیان میدارند که من فقط یک سال و اندی، یک سال و نیم توفیق داشتم در این جلسات حضور داشته باشم؛ چون بعدش دیگر مرحوم شهید مطهری هجرت میکنند به تهران و در پایتخت مستقر میشوند و دیگر توفیق حضور در این جلسات را نداشتند.
عهد استاد با شاگردِ دغدغهمند
اما نکته جالب توجه این است که مرحوم علامه از همان آغاز عهد میبندند با مرحوم شهید مطهری که اگر این متنها و مقالات تکمیل بشود، من این مقالات را چاپ نمیکنم جز با شرح و تبیین تفصیلی آقای مطهری. این عهدی بود که ظاهراً بین علامه و شهید مطهری بسته شده بود که این متن با کار علمی مشترک این دو بزرگوار منتشر و چاپ بشود. مجموع این نشستها و جلسات و یادداشتهایی که مرحوم علامه طباطبایی به عنوان محصول این جلسات ویرایش نهایی میکردند، چهارده مقاله شد؛ چهارده مقاله به قلم خود مرحوم علامه نگارش شد و این چهارده مقاله را به مرحوم شهید مطهری سپردند برای نگاشتن شرح و حاشیه و تعلیقههایی که به تبیین و توضیح متن مقالات بپردازد، با ادبیاتی که برای عامه و به خصوص برای قشر جوان و تحصیلکرده دانشگاهی جامعه آن روز قابل فهم و قابل تبیین باشد. مرحوم علامه چون قلمشان قلم نسبتاً سنگینی بود و قلم موجزی داشتند به نحوی که با ایجاز و اختصار سعی میکردند انبوهی از مطالب و معارف را منتقل بکنند، برعکسش قلم شهید مطهری به شدت روان و ساده بود و با توضیحات تفصیلی خیلی میتوانست به فهم بهتر این مقالات کمک بکند.
نگاشتن شرح و تفصیل شهید مطهری بر چهارده مقاله
در این مقطع، مرحوم شهید مطهری در تهران حضور دارند و آرامآرام شروع میکنند به نوشتن شرح و تفصیل این مقالات. جلد اول این مجموعه با شرح چهار مقاله اول آماده میشود و در سال 1332 اولین بار این چهار مقاله اول با شرح شهید مطهری منتشر میشود. در همان سال جایزه کتاب سلطنتی سال را میگیرد و استقبال عجیبی از این جلد اول صورت میگیرد.
عرض کردم چون ادبیات چپ و تفکرات مارکسیستی و امثال آن به شدت در دنیا رواج پیدا کرده بود، از جمله در جریان روشنفکری ایرانی هم رواج داشت به خاطر فعالیتهای سنگینی که حزب توده انجام داده بود؛ یعنی از سال 1316 جریان حزب توده در ایران ترویج اندیشههای چپ و مارکسیستی را دنبال میکردند و میدانید در همین سالهای 1320 تا 1332 که یک گشایشی در فضای سیاسی، فکری و معرفتی ایران به وجود آمد به خاطر رفتن رضاخان - یعنی اخراج رضاخان از ایران و تازه به سلطنت رسیدن محمدرضا پهلوی که انگلیس و آمریکا به او سپرده بودند که به خاطر از یاد رفتن خاطرات تلخ دیکتاتوری پدرت، یک چند صباحی آزادیهای اجتماعی و سیاسی باید در کشور برقرار باشد - در این سالها حزب توده به شدت فعال شده بود و انجمن نویسندگان و آن گروه پنجاه و سه نفره اولیه روشنفکران چپ، بسیاری از داستانها، رمانها، نمایشنامهها و حتی متون نسبتاً معرفتی، علمی و فلسفی مارکسیستی را در ایران یا ترجمه یا تألیف میکردند و این فضا رونق خوبی داشت.

استقبال زایدالوصف از انتشار کتاب« اصول فلسفه و روش رئالیسم»
در همان سال 1332 استقبال خیرهکنندهای از این مقالات چهارگانه اولیه و تعلیقات و شرح شهید مطهری که جلد اول اصول فلسفه و روش رئالیسم را تشکیل میداد، اتفاق افتاد. جلد دوم با تأخیر یکی دو ساله منتشر میشود؛ مقاله پنج و شش در جلد دوم توضیح و شرح داده میشود. جلد سوم باز همینطور با یکی دو سال تأخیر منتشر میشود. عمده این مجلدات اولیه اصول فلسفه و روش رئالیسم در همان دهه سی آرامآرام به تدریج منتشر شده و مورد استقبال قرار گرفت.
اما جلد چهارم یک مقدار داستانش به تعویق میافتد و حتی شهید مطهری وقتی میبیند که شرح جلد چهارم به تعویق افتاده، مجبور میشود که جلد پنجم را زودتر شرح بنویسد. لذا جلد اول، دوم، سوم و پنجم اصول فلسفه و روش رئالیسم در دهه سی و اوایل دهه چهل در ایران منتشر شد. اما جلد چهارم که مجموعه مقالات نه، ده، یازده، دوازده و سیزده قرار بود در آن منتشر بشود، کارش یک مقدار گره میخورد به خاطر اشکالاتی که مرحوم شهید مطهری در بحثهای حرکت و قوه و فعل داشته و هنوز خود ایشان در این زمینه به جمعبندی درستی نرسیده بودند. لذا در رفتوآمد با علامه طباطبایی بودند که این اشکالات برای خود شهید مطهری مرتفع بشود تا شهید مطهری بتوانند از پس شرح این مقالات برآیند.
اواخر عمر شریف بود که ظاهراً شهید مطهری آغاز کرده بودند نگارش شرح جلد چهارم را که میخورد به کوران حوادث انقلاب و شهید مطهری دیگر فرصت نمیکند که شرح جلد چهارم را تکمیل بکند و نهایتاً هم حوادث منجر به شهادت ایشان باعث میشود که ما از شرح کامل مقالات جلد چهارم بیبهره بمانیم.
ماجرای انتشار جلد چهارم پس از شهادت استاد مطهری
البته برخی از یادداشتهای پراکنده شهید مطهری در باب قوه و فعل و مقاله نه و ده، در ضمن مقالات جلد چهارم اصول فلسفه منتشر شده، اما از آن شرح کاملی که در سایر مجلدات نسبتاً وجود داشت، در جلد چهارم اصول فلسفه توسط شهید مطهری محروم ماندیم و همینجا بود که مرحوم آقای خسروشاهی وقتی دیدند که انتشار جلد چهارم بیش از حد به تعویق میافتد، از مرحوم علامه با اصرار اجازه گرفتند که ما حداقل متن خام خود مقالات را به صورت یک مجلد مجزا منتشر بکنیم. علامه بعد از اینکه اعتراض میکنند و میگویند من عهدی با مطهری بستم که این مقالات جز با شرح ایشان چاپ نشود و این رویه اگر پیش برویم خلاف آن عهد خواهد بود، اما بعد از اصرار و فشاری که از بیرون به علامه وارد میشود، اجازه میدهند و مجموعه چهارده مقاله در یک مجلد مستقل، بدون شرح و حاشیه شهید مطهری، جداگانه در همان اوایل دهه شصت بعد از شهادت استاد مطهری منتشر میشود و لذا ما متن مقالات را به شکل مجزا هم داریم.
نیمنگاهی به نوآوریها و ابتکارات علامه طباطبایی
اگر بخواهم مروری داشته باشم نسبت به محتوای این مقالات و به طور خاص با محوریت نوآوریها و ابتکارات مرحوم علامه باید بگویم که آن چهار مقاله اول یک بخش جدیاش نگاه خود علامه به فلسفه است؛ اینکه اساساً فلسفه چیست، چه کارکردهایی دارد، نسبت فلسفه و علوم چیست، و سنخ مسائل فلسفی و سنخ مسائل علمی با هم چه تفاوتها و چه نسبت و تعاملی بینشان برقرار است را در آن دو سه مقاله اول توضیح میدهند. مقاله چهارم و پنجم به نوعی ورود به بحثهای معرفتشناسیِ جدیدی است که در غرب مدرن به وجود آمده و علامه تلاش میکنند که دیدگاه رئالیستی فلسفه اسلامی را در تقابل با معرفتشناسی مدرن غرب قرار دهند که از منظر علامه به یک ایدهآلیسم منجر خواهد شد.
علامه طباطبایی معتقد بودند که این نگاهِ معرفتشناسانهای که در غرب مدرن در حال شکلگیری است، اساساً به آن نگاه رئالیستی نخواهد رسید و دچار یک ایدهآلیسم و سفسطه علمی و معرفتی خواهد شد. علامه نقد رادیکالی در این مقالات به معرفتشناسی مدرن غرب دارند که به نوعی از دکارت آغاز شده و همچنان در غرب مدرن دنبال میشود. علامه اصرار داشتند که دیدگاه رئالیستی منافی با این نحوه ورود معرفتشناختیای است که در غرب مدرن پیش میرود و لذا مقاله چهارم و پنجم بیشتر در این حوزه معرفتشناسی بحث میکند.
تفکیک ادراکات حقیقی از ادراکات اعتباری
مقاله ششم یکی از نوآوریها و ابداعات جدی مرحوم علامه در تفکیک ادراکات حقیقی از ادراکات اعتباری است و اینکه یک بخشی از این مشکلات معرفتشناختی و روششناختی که در غرب دچارش هستیم، به خاطر عدم تمییز و عدم تفکیک بین ادراکات حقیقی و ادراکات اعتباری دارد شکل میگیرد. البته به تعبیر شهید مطهری در همین حواشی و شرح اصول فلسفه مقاله ششم، ایشان میگویند که این معضل فقط معضل غرب مدرن نیست بلکه یک معضل تاریخیتر است که در علوم و دانشهای سنتی ما هم کموبیش وجود دارد و ما روش ادراکات حقیقی و روش ادراکات اعتباری را در دانشهای دینی خودمان نیز از یکدیگر تمییز نمیدادیم و اینها هم علوم و دانشها را دچار خلطها و مغالطاتی میکرد. بله، غرب مدرن هم از این مغالطات بسیار دارد. لذا مرحوم شهید مطهری میگویند این قسمت از مقاله ششم اصول فلسفه و روش رئالیسم در تفکیک ادراکات حقیقی از ادراکات اعتباری میتواند یکی از نوآوریها و کشفهای ارزشمند کل تاریخ منطق و کل تاریخ معرفتشناسی باشد که امتدادهای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی جدی میتواند بر آن مترتب بشود؛ چون اساساً مرحوم علامه اعتبارات جامعه، اعتبارات ساختارهای اجتماعی، نظام سیاست، نظام فرهنگ، نظام حقوق و حتی دانشهایی مثل فقه و اخلاق و همه اینها را میخواهند ملحق کنند به این ادراکات اعتباری و آثار و ثمرات فراوانی بر این مقاله ششم مترتب است.
در مقاله هفتم به بعد، دیگر یک سیر فشردهای از سنت فلسفه اسلامی ارائه میشود و یک دور انگار علامه ، چکیده دستگاه فلسفه اسلامی را - آن هم بیشتر با یک خوانش حکمت متعالیه و خوانش صدرایی، البته جاهایی افزودههایی را هم خود مرحوم علامه به صورت ابتکاری اضافه کردند – عرضه میکنند و لذا میشود گفت به روایت یک دور نظام فلسفی خودشان را به زبان ساده و به زبان عامه میپردازند. از این جهت برای اجتماعی شدن فلسفه اسلامی و برای ورود فلسفه اسلامی به فرهنگ عامه، این کتاب به نظر میرسد جزو معدود کتابهای فلسفه اسلامی است که توانسته این امر را محقق بکند.
یکی از ده کتاب بزرگ و اثرگذار سده معاصر
از اینجهت، کتاب «اصول فلسفه و روش رئالیسم» را واقعاً میتوان یکی از ده کتاب اثرگذار سده معاصر خودمان قلمداد کرد. اگر بخواهیم ده کتاب را در سده معاصر خودمان معرفی کنیم که تأثیرات چشمگیر اجتماعی و فرهنگی برایش مترتب بوده است، قطعاً یکی از آن ده کتاب، «اصول فلسفه و روش رئالیسم» اثر مرحوم علامه خواهد بود.
از مقاله هفتم به بعد که دیگر بحث واقعیت و اصالتالوجود با لوازم، فروعات و متعلقات آن مطرح میشود، در ادامه مباحثی چون ضرورت، علیت، امکان، قوه و فعل، مباحث مربوط به جوهر و عرض، ماهیات و انواع مقولات، و نهایتاً مباحث مربوط به خداشناسی و الهیات بالمعنیالأخص بررسی میگردد. مقاله چهاردهم در واقع توصیف خداشناسی فلسفی در ادبیات مرحوم علامه است. نوآوری اصلی ایشان در این بخش، تقریر برهان صدّیقین است که برای نخستین بار علامه آن تقریر مختار خودشان را از برهان صدیقین به روانی توضیح میدهند و نهایتاً بحث به صفات الهی و نسبت حضرت حق با مخلوقات میرسد.
نقش مهم شهید مطهری در عمومیسازی کتاب
اینها خلاصهای از مرور محتوایی مقالات بود. شرح شهید مطهری نیز انصافاً در ترویج و جا انداختن این کتاب در میان جوانان، نخبگان، روشنفکران و به خصوص در دهه پنجاه- که جریانهای اسلام چپ و اسلام مارکسیستی (مانند مجاهدین خلق یا گروههایی همچون پیکار و دیگرانی که به واسطه شور و حرارت انقلاب و مبارزات، به مباحث مارکسیستی گرایش شدیدی داشتند) رواج داشت - نقش بسزایی ایفا کرد. به گونهای که میتوان گفت حتی نوجوانان دبیرستانی ما نیز اصول فلسفه را میخواندند و با مسلح شدن به مباحث آن، قادر بودند وارد گود مناظره، مناقشه و گفتگو با جریانهای منافقین و مجاهدین شوند.
در آن سالها، کتاب «اصول فلسفه و روش رئالیسم» در دست نوجوانان دبیرستانی ما نیز قرار داشت و تلاش میکردند مباحث مبارزاتی خود را بر اساس آن پیش ببرند. از این زاویه، اثربخشی جدی اصول فلسفه در شکلگیری انقلاب اسلامی را نیز میتوان به وضوح دنبال کرد. اینکه کتاب اصول فلسفه در شکلگیری عقلانیت انقلاب اسلامی در دهه پنجاه چه میزان تأثیرگذار بوده است، خود موضوعی است که میتوان آن را به شکلی جدی پیگیری کرد و به اثربخشی این کتاب در بنیانهای عقلانی انقلاب اسلامی ضریب داد.
ظرفیتهای فوقالعاده برای اندیشه امروز
اگر بخواهم بسیار کوتاه به نقش اصول فلسفه در اندیشه امروز اشاره کنم، معتقدم کتاب اصول فلسفه و روش رئالیسم هرچند در دهههای چهل و پنجاه بیشتر در تقابل با جریانهای مارکسیستی و چپ کارآمدی خود را نشان داد، اما اینگونه نیست که نسبت به حیات اندیشهای امروز ما فاقد ظرفیت باشد. هم در آن بخشی که علامه نظام فلسفی خود را به صورت فشرده و روان در این کتاب ارائه کردهاند همچنان ظرفیت و قابلیت بالایی وجود دارد و هم در خصوص نقد جریانهای لیبرال و جریانهای وابسته به عصر روشنگری غرب، این کتاب از ظرفیت و اعتبار فراوانی برخوردار است، به این خاطر که اصل دیدگاه مرحوم علامه نسبت به نقد و چالش معرفتشناسی غرب مدرن، بین چپ و راست مشترک است؛ یعنی آن جایگاه اومانیستی و سوبژکتیویتهی معرفتشناسی مدرن مورد هجمه علامه قرار گرفته است. این نگاه اومانیستی و سوبژکتیو معرفتی، نقطه مشترک جریان روشنگری راست و جریان روشنفکری چپ در غرب است. علامه دقیقاً بر همین نقطه کانونی، یعنی نقد رئالیستی در برابر ایدهآلیستی شدن معرفتشناسی مدرن غرب تمرکز دارد.
ایشان میان نگاه رئالیستی و نگاه ایدهآلیستی دوگانهای برقرار میکنند که این نگاه رئالیستی همچنان در نقد معرفتشناسی غرب مدرن کارآمدی خود را حفظ کرده است. کما اینکه هستیشناسی مطلق فلسفه اسلامی، بهویژه با ضمیمه کردن برهان صدیقین که علامه در آخرین مقاله اصول فلسفه مطرح کردند، اتصالی عمیق میان فلسفه و عرفان اسلامی برقرار میسازد.
تضمینی برای امتدادسازی حکمتِ معرفتی
این پیوند میان دستگاه فلسفی و عرفانی، همچنان ظرفیت امتداد و عینیسازی مباحث حکمت معرفتی را در سنت فکری جهان اسلام تضمین میکند. همچنین، توجه به «ادراکات اعتباری» ظرفیت جدی دیگری برای نقد و به چالش کشیدن ایدهها و نظریههای علوم انسانی مدرن فراهم میکند. معتقدم اگر آرای مربوط به ادراکات اعتباری مرحوم علامه به درستی خوانش و روایت شود، میتوان ریشه نظریههای علوم انسانی، اجتماعی، رفتاری و هنجاری غرب مدرن را وارد گفتگو و تعامل ساخت و نکات انتقادی جدی را در راستای پروژه نقد علوم انسانی مدرن مطرح کرد. اینها مسائلی است که امروز نیز در پیشروی اندیشمندان و عقلانیت انقلاب اسلامی قرار دارد.
کما اینکه اصول فلسفه و روش رئالیسم پیوند محکمی میان حوزه و دانشگاه ایجاد کرد. در دهههای پنجاه، شصت و هفتاد، این کتاب اثر بسیار مهمی بود که بسیاری از روشنفکران دانشگاهی را به سوی خود جلب کرد. دانشگاهیان ما چه در مقام تمجید و دفاع و چه در مقام نقد کتاب، ناچار بودند به آن بپردازند؛ چرا که کتاب در فضای عمومی، اجتماعی و سیاسی جامعه بسیار مؤثر بود، لذا نمونهای از این قبیل آثار میتواند پیشبرندهی ایده فراموششده و متروکِ «وحدت حوزه و دانشگاه» باشد و با تأسی به این کتاب میتوان آن ایده را احیا کرد.
نکته آخری که میخواستم به اختصار اشاره کنم، این است که تشکیل حلقه بحث اصول فلسفه و روش رئالیسم خود نمونهای قابلتأمل و قابلمطالعه برای کار جمعی و علمی در کشور ماست. مستحضرید که ما هم در مجامع دانشگاهی و هم در مجامع حوزوی، کار علمی جمعیِ چندان موفق و سامانییافتهای نداریم. علل و عوامل آن را از منظر مردمشناسی و جامعهشناختی میتوان بررسی کرد که چه موانعی بر سر راه کار جمعی وجود دارد. حلقه سیزده چهارده نفرهای که با فرازونشیب در آن دو سه سالِ نگارش مقالات گرد علامه جمع شده بودند، الگوی موفق یک کار تیمی علمی است. اصرار خود علامه بر پیش رفتن کار به صورت جمعی و تیمی، حائز اهمیت است؛ چهره برجستهای همچون علامه طباطبایی به این نتیجه رسیده بود که کار جمعی برکاتی دارد که در کار فردی حاصل نمیشود. این خود میتواند الگویی برای سبک کار فکری و علمی جمعی در جامعه امروز ما باشد.

دستگاه فلسفی به مثابه یک پایگاه حکمی و معرفتی
در ارتباط با فضای رئالیستی اندیشه مرحوم علامه و آن واقعگراییِ حاکم بر اندیشههای ایشان، واقعاً معتقدم که دستگاه فلسفی مرحوم علامه میتواند به مثابه یک پایگاه حکمی و معرفتی عمل کند. وقتی واژه «پایگاه» را به کار میبرم، عامدانه معتقدم که مرحوم علامه در نظام حکمت معرفتیِ خود، یک پایگاه و محل استقرار پیدا کرده بود. یعنی جایگاهی که پای انسان به آن بند باشد؛ یک جایگاه قرص و محکمی که انسان بتواند روی آن پایگاه، مطمئن و مستقر شود.
این استقرار و اطمینان بر روی آن پایگاه، انسان را از تضاربها، حرکتهای زیگزاگی، رفتوبرگشتهای عجیبوغریب، تناقضها و به تعبیری، گسستهای معرفتیِ 180 درجهای مصون میدارد. انگار که ما یکبار به سمت تفکرات چپ متمایل شویم و بار دیگر در یک تغییر جهت 180 درجهای، به سراغ تفکرات راستگرایانه برویم. اینگونه رفتوبرگشتها و تضاربها را ما در جریانهای معرفتی و سیاسی خود کاملاً تجربه کردهایم؛ اینکه در عرض پنج یا ده سال، یک متفکر دچار این نوسانات و اختلافات فکریِ 180 درجهای شود و آدم بتواند کاملاً آنها را لمس کند. مرحوم علامه و هرکسی که تحت تأثیر این نظام حکمت و معرفتی قرار گیرد، اگر واقعاً بر این پایگاه معرفتی استقرار پیدا کند، دیگر از این تضاربها و رفتوبرگشتها خلاص میشود.
ظرفیتی عظیم به شرط رویکرد آزاداندیشانه
به هر حال، این رویکرد، ظرفیتی ایجاد میکند که بر اساس آن، وقتی در این پایگاه معرفتی استقرار یافتید، با نگاهی آزاداندیشانه، حرّ و گشوده، میتوانید همه جریانها و اندیشههای دیگر را هم ببینید و سعی کنید نسبتِ خودتان را با آنها در همین پایگاه معرفتی مشخص کنید. حالا این نسبت یا به این صورت است که پایگاه معرفتیِ شما توان هضم آن اندیشهها را دارد؛ یعنی کاملاً مانند یک قوه حاکمه جدی میتوانی اندیشههای دیگران را در پایگاه اندیشه خودت هضم کنی.
وقتی میگویم در پایگاه اندیشه خودت هضم کنی، یعنی آن اندیشه دیگر به بخشی از رگههای فکری خودت تبدیل میشود؛ اصلاً مالِ خودِ تو میشود. دیگر اینجور نیست که متعلق به دیگری باشد؛ زیرا دستگاه حاکمی است که خوبیها و ظرفیتهای معرفتی جریانهای رقیب را در دل خود هضم کرده و به جزئی از هویت خود مبدل ساخته است. یا نه؛ اگر ببینیم که گوشهای از آن اندیشهها، ابزارها یا مدلها با پایگاه معرفتیِ ما سازگار نیست، طبیعتاً آن را پس میزنیم و کنار میگذاریم و از آن برحذر خواهیم بود. در نتیجه، هم خودمان و هم جامعهمان را از آفات و مضراتی که در آن اندیشه یا فناوری وجود دارد، پرهیز میدهیم.
این پایگاه معرفتیِ رئالیستیِ مرحوم علامه، این ظرفیت و گشودگی را دارد که بتواند جریانهای دیگر را هضم کند و یا نقاط آسیب و آفات آنها را پس بزند. از این رو، در تعیین نسبت ما با آن جریانها به شدت میتواند کمککننده باشد. از سوی دیگر نیز از منظر حکمرانی و فعالیتهای اجتماعی، سیاسی، سختافزاری، صنعتی و ... نیز این پایگاه حکمیِ مستقل، میتواند مدلهای تحقق و فناوریهای مربوط به یکسری از امور را ارزیابی کند تا مشخص شود که آیا فلان فناوری با منطق اعتبارِ پایگاه حکمی و معرفتیِ ما سازگار است یا خیر؟
قدرت تولید فکر در جهتبخشی به علم
اگر سازگار بود که میتوانید آن را در دستگاه خود هضم کنید و اگر سازگار نبود، آلارم میدهد که باید از آن برحذر بود، لذا به نظرم حضور آن پایگاه حکمی-معرفتی به تعبیرِ مستمر رهبری شهید ، یک دستگاه فکری به انسان میدهد. این پایگاه حکمی-معرفتی، بیش از علم و فناوری، «قدرت تفکر» و «قدرت تولید فکر» به انسان اعطا میکند. تولید تفکر و قدرت تولید فکر، به نظرم زیربناتر از تولید علم و فناوری است؛ یعنی لایهای عمیقتر و زیربناتریست که میتواند جهتِ تولید علم و فناوری را کاملاً هدایت کند، چرا که این قدرت تفکر است که جهتگیری علم، مدیریت علم و سوگیری آن نسبت به اغراض و اهداف را تأمین میکند.
طبیعتاً در دستگاه مرحوم علامه، انسان نیز جایگاه خلاصه ویژه و حائز اهمیتی دارد. شاید در خود اصول فلسفه کمتر به مباحث نفس و انسانشناسی پرداخته شده باشد، اما در سایر رسالههای علامه همچون رسالههای انسانشناسیاش نظیر انسان از آغاز تا انجام، انسان قبل از دنیا، انسان فیالدنیا، انسان بعد از دنیا و نهایتاً رساله عرفانی الولایه، این موضوع به تفصیل آمده است. اگر این چهار رساله انسانشناسی را در کنار اصول فلسفه بررسی کنیم، کاملاً آن جهتدار بودن، هدفدار بودن زندگی انسان، کمالات و به فعلیت رسیدن قوای وجودی انسان قابل پیگیری است.
کتابی در مقام زیربنای فلسفی و هستیشناسانه
در این صورت، کتاب اصول فلسفه به عنوان زیربنای فلسفی و هستیشناختیِ آن دستگاه انسانشناسی عمل میکند. این دو در کنار یکدیگر - یعنی هستیشناسی و انسانشناسی - میتوانند جهتگیری علم، فناوری و دستگاه حکمرانی کشور را کاملاً جهتدهی کرده و سوگیری آنها را مشخص سازند. همینجا نقطه تمایز ما با فلسفه مدرن غرب آشکار میشود. در دستگاه فلسفه اسلامی، ابتدا هستیشناسی و انسانشناسی قرار دارد و سپس علم، فناوری و جهتگیریهای اجتماعی شکل میگیرند. اما در فلسفه مدرن، پلهی هستیشناسی و انسانشناسی از ابتدا حذف شده و میخواهند با یک معرفتشناسی تقلیلیافته، جهتگیری علوم را به پیش ببرند.
به نظر میرسد در فلسفه مدرن غرب، اتصال بین علم و پایگاه حکمی، فلسفی، هستیشناختی و انسانشناختی منقطع شده است. به همین دلیل است که علامه میگوید این دستگاه معرفتی و علوم و فناوریِ مبتنی بر آن، چیزی جز ایدئالیسم و سفسطه نیست. چون ارتباط بین مبنای هستیشناسی، انسانشناسی و علم و معرفت در آن قطع شده است.
علامه در پایگاه معرفتی خود میخواهد بگوید که ما ابتدا باید یک دستگاه هستیشناسی و یک دستگاه انسانشناختی داشته باشیم، و سپس آن هستیشناسی و انسانشناسی است که تعیین معرفتیِ انسان را جهت میبخشد. این تعیین معرفتی بعداً میتواند به تولید علم، فناوری و جهتگیریهای سیاسی و حکمرانی اجتماعی معنا ببخشد. در نتیجه، آن معنای هستی، معنای زندگی و معنای گمشدهای که امروز در جریانهای نیهیلیستی و پوچگرایانه غرب ترویج میشود و گمشده تاریخ بشریت است، از این طریق قابل بازیابی است و خلاصه آنکه این دستگاه فکری در تبیین معنای هستی و زندگی بسیار یاریرسان خواهد بود.
انتهای پیام/