به گزارش خبرنگار ما، محمدهادی زاهدی، عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی، امروز در سومین کنفرانس ملی و نخستین کنفرانس بینالمللی علم داده در کاربردهای مهندسی، با اشاره به چالشهای توسعه فناوریهای دادهمحور در کشور اظهار کرد: آینده علم داده صرفاً به توسعه الگوریتمها وابسته نیست، بلکه به ایجاد زیستبومی نیاز دارد که در آن دادهها بهصورت معتبر، امن و قابل استفاده میان سازمانها جریان پیدا کنند.
وی با اشاره به اهمیت حفظ امنیت و محرمانگی دادهها افزود: انتقال تمام دادهها به یک مرکز متمرکز اقتصادی یا پردازشی، همواره راهکار مناسبی نیست و در بسیاری از موارد، ملاحظات امنیتی و حریم خصوصی ایجاب میکند از رویکردهایی مانند پردازش در لبه، یادگیری فدرال و معماریهای ترکیبی استفاده شود.
رئیس انجمن ملی هوش مصنوعی ایران، یکی از مهمترین چالشهای امروز کشور را توسعه الگوریتمها بدون توجه کافی به نظام حکمرانی مسئولانه داده دانست و گفت: در بسیاری از سازمانها داده تولید میشود، اما مالکیت و مسئولیت نگهداری آن مشخص نیست؛ استانداردهای لازم برای تضمین کیفیت داده وجود ندارد و سازوکار روشنی نیز برای اشتراکگذاری آن تعریف نشده است. در چنین شرایطی، حتی ظرفیت خلق ارزش از دادهها نیز محدود میشود.
زاهدی چهار اصل اساسی را در این زمینه مورد تأکید قرار داد و تصریح کرد: کیفیت و قابلیت اعتماد داده، تعاملپذیری و استانداردسازی، دسترسی و اشتراکگذاری مبتنی بر مجوز و در نهایت پاسخگویی در تمام چرخه عمر داده، از الزامات اصلی حکمرانی داده هستند.
اعتماد و مسئولیتپذیری؛ الزامات توسعه هوش مصنوعی
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به تغییر رویکرد جهانی در حوزه اخلاق فناوری اظهار کرد: در سطح بینالمللی، رویکردها از توصیههای کلی درباره اخلاق فناوری به سمت چارچوبهای عملیاتی مدیریت ریسک، ارزیابی، ممیزی و پاسخگویی حرکت کردهاند.
وی با اشاره به استاندارد بینالمللی ISO/IEC 42001 و همچنین رویکردهای سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) افزود: این چارچوبها بر شفافیت، امنیت، انسانمحوری و توسعه قابل اعتماد فناوری تأکید دارند.
زاهدی ادامه داد: دیگر کافی نیست که یک مدل هوش مصنوعی صرفاً در محیط آزمایشگاهی عملکرد مناسبی داشته باشد؛ باید مشخص باشد با چه دادههایی آموزش دیده، در چه شرایطی اعتبار دارد، چگونه پایش میشود، چه زمانی احتمال خطا دارد و در صورت بروز خطا چه کسی مسئول پیامدهای آن است.
وی با تأکید بر حساسیت استفاده از هوش مصنوعی در حوزههایی مانند پزشکی و انرژی خاطرنشان کرد: هرچه تصمیمگیری هوشمند به زیرساختهای حیاتی و زندگی انسان نزدیکتر میشود، اهمیت قابلیت اعتماد، نظارت انسانی و پاسخگویی کمتر از دقت الگوریتمی نخواهد بود.

علم داده باید به حل مسائل کلان کشور منجر شود
رئیس انجمن ملی هوش مصنوعی ایران در ادامه با اشاره به چالشهای کلان کشور از جمله ناترازی انرژی، مدیریت منابع آب و امنیت غذایی گفت: این مسائل صرفاً با افزایش ظرفیت فیزیکی یا سرمایهگذاری سختافزاری حل نمیشوند، بلکه به ارتقای کیفیت تصمیمگیری و استفاده هوشمندانه از منابع موجود نیاز دارند و علم داده در حوزه انرژی میتواند در پیشبینی تقاضا، شناسایی تلفات، نگهداری پیشگویانه و بهینهسازی مصرف نقش مؤثری ایفا کند.
زاهدی با تأکید بر ضرورت تغییر شاخصهای ارزیابی پروژههای علم داده تصریح کرد: نباید موفقیت این پروژهها را صرفاً با تعداد مدلهای توسعهیافته، مقالات منتشرشده یا میزان دقت پیشبینی ارزیابی کنیم. معیار اصلی باید میزان اثرگذاری آنها بر حل مسائل واقعی کشور باشد.
وی ادامه داد: باید مشخص شود هر پروژه چه میزان مصرف انرژی را کاهش داده، از چه تعداد توقف در خطوط تولید جلوگیری کرده، کیفیت خدمات به شهروندان را تا چه اندازه ارتقا داده و چه میزان ارزش اقتصادی برای کشور ایجاد کرده است.
پنج اولویت سیاستی برای توسعه علم داده در ایران
مدیرکل آمار، فناوری اطلاعات و امنیت فضای مجازی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و رئیس انجمن ملی هوش مصنوعی ایران، نج محور اساسی را برای توسعه علم داده و بهرهگیری مؤثر از ظرفیتهای آن در کشور مطرح کرد و با تأکید بر ضرورت ایجاد زیرساختهای قابل اعتماد برای توسعه فناوریهای دادهمحور اظهار کرد: نخستین اولویت، ایجاد زیرساخت داده قابل اعتماد و تعاملپذیر است. کشور با کمبود داده مواجه نیست، بلکه به معماری مشترک، استانداردهای تبادل داده، سازوکارهای کنترل دسترسی و چارچوبهای حقوقی مناسب برای اشتراکگذاری دادهها نیاز دارد.
زاهدی، توسعه سکوهای مشترک داده و هوش مصنوعی صنعتی را دومین اولویت سیاستی برشمرد و افزود: بسیاری از بنگاههای اقتصادی بهتنهایی توان تأمین زیرساختهای پردازشی، بسترهای عملیاتی داده و تیمهای تخصصی مورد نیاز را ندارند. از اینرو، ایجاد سکوهای مشترک با مشارکت دانشگاهها، صنایع و شرکتهای فناور میتواند ضمن کاهش هزینهها، زمینه بهرهگیری گستردهتر صنایع از فناوریهای نوین را فراهم کند.
رئیس انجمن ملی هوش مصنوعی ایران، استقرار نظام ملی ارزیابی و اعتبارسنجی دادهها و سامانههای هوشمند را سومین محور ضروری دانست و تصریح کرد: استفاده مسئولانه از مدلهای هوش مصنوعی مستلزم انجام آزمایشهای تخصصی برای ارزیابی کیفیت داده، آزمونهای استحکام و امنیت و همچنین ایجاد سازوکارهای پایش پس از استقرار این سامانههاست.
وی در ادامه، بازطراحی آموزش و پژوهش مهندسی بر مبنای همگرایی دانشها را چهارمین اولویت توسعه علم داده عنوان کرد و گفت: مهندسان آینده علاوه بر برخورداری از تخصص اصلی خود، باید با مبانی علم داده، تحلیل عدم قطعیت، یادگیری ماشین و موضوعات مرتبط با اخلاق و مسئولیتپذیری فناوری آشنا باشند.
زاهدی همچنین پنجمین اولویت را تغییر نظام ارزیابی پژوهش و نوآوری دانست و خاطرنشان کرد: پروژههای مشترک دانشگاه و صنعت نباید صرفاً بر اساس خروجیهای علمی و تعداد مقالات ارزیابی شوند، بلکه شاخصهایی مانند افزایش بهرهوری، کاهش ریسک، صرفهجویی در منابع، قابلیت تجاریسازی و میزان ارزش اقتصادی ایجادشده باید مبنای ارزیابی قرار گیرند.
وی در جمعبندی این محورها تأکید کرد: توسعه علم داده در کشور نیازمند نگاه یکپارچه به زیرساختهای داده، توانمندیهای هوشمند و همکاری دانشگاه و صنعت است تا ظرفیتهای علمی و فناورانه به حل مسائل واقعی کشور و خلق ارزش اقتصادی منجر شود.
آینده متعلق به کسانی است که از دادهها تصمیمهای مسئولانهتر میسازند
زاهدی در جمعبندی سخنان خود با اشاره به همگرایی روزافزون علم داده، هوش مصنوعی و مهندسی اظهار کرد: سازمانها، نهادها، شرکتها و کشورهایی موفق خواهند بود که بتوانند سه ظرفیت زیرساخت داده، توانمندی هوشمندی و نظام حکمرانی قابل اعتماد را بهصورت همزمان توسعه دهند و علم داده میتواند از یک حوزه تخصصی دانشگاهی به موتور بهرهوری، نوآوری و تحول صنعتی تبدیل شود؛ مشروط بر آنکه پیوند میان پژوهش، صنعت و حل مسائل واقعی کشور تقویت شود.
رئیس انجمن ملی هوش مصنوعی ایران در پایان گفت: «آینده را صرفاً کسانی نمیسازند که به دادههای بیشتر دسترسی دارند، بلکه کسانی رقم میزنند که از این دادهها تصمیمهای بهتر، مسئولانهتر و ارزشآفرینتر میگیرند.»
وی ابراز امیدواری کرد: سومین کنفرانس ملی و نخستین کنفرانس بینالمللی علم داده در کاربردهای مهندسی، بستری برای شکلگیری همکاریهای علمی و صنعتی و حرکت به سمت پژوهشهای دادهمحور و اثرگذار باشد.
ضرورت بازتعریف جایگاه خراسان جنوبی بهعنوان دروازه فناوری
مجید عبدالرزاقنژاد، عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی بیرجند و مدیر هسته پژوهشی سیستمهای اطلاعاتی و هوش مصنوعی پژوهشکده زنجیرههای ارزش، نیز امروز در سومین کنفرانس ملی و نخستین کنفرانس بینالمللی علم داده در کاربردهای مهندسی، با اشاره به اهداف برگزاری این رویداد اظهار کرد: هدف اصلی ما احیای فناورانه جاده ابریشم و بازتعریف نقش و جایگاه خراسان جنوبی است؛ بهگونهای که این استان نه بهعنوان منطقهای محروم، بلکه بهعنوان دروازهای برای توسعه فناوری و نوآوری در سطح ملی و بینالمللی شناخته شود.
وی افزود: تلاش کردهایم با تکیه بر ظرفیت نخبگانی خراسان جنوبی و همراهی بخش خصوصی، توانمندیهای علمی و فناورانه استان را معرفی کنیم. در همین راستا، طی سالهای گذشته دو دوره کنفرانس برگزار شد و تجربه حضور در منطقه آزاد ارس نیز فرصت ارزشمندی برای آشنایی با ظرفیتهای گسترده صنعتی و فناورانه فراهم کرد.
دبیر علمی کنفرانس با اشاره به برنامههای علمی این دوره گفت: در دو بخش ارائه سخنرانیهای علمی و ارائه پوستر، میزبان ارائه 78 مقاله هستیم. همچنین پنلهای تخصصی با رویکرد مسئلهمحوری و با هدف پیوند دادن دانش دانشگاهی به نیازهای واقعی صنعت برگزار میشوند.
عبدالرزاقنژاد ادامه داد: یکی از این پنلها به بررسی نظام صنعت و ارتباط دانشگاه و صنعت اختصاص دارد که با حضور اعضای دانشگاههای استان، شرکتهای فناور و فعالان صنعتی برگزار میشود. پنل تخصصی دیگر با محوریت کاربرد داده در فناوری اطلاعات و ارتباطات و با تمرکز بر موضوع شهر هوشمند، میزبان متخصصان و مدیران شهری از استان و سایر مناطق کشور خواهد بود.
وی ضمن قدردانی از معاونت هماهنگی امور عمرانی استانداری، مدیرکل امور شهری و شوراها و شهرداران و مدیران شهری مشارکتکننده، خاطرنشان کرد: در این بخش، ظرفیتهای علمی و اجرایی استان و تجربیات متخصصان حوزه شهر هوشمند بررسی میشود.
وی همچنین از برگزاری پنل تخصصی با محوریت معدن و زنجیره ارزش خبر داد و گفت: در این نشست، ظرفیتهای بخش معدن و راهکارهای بهرهگیری از دانش و فناوری برای توسعه زنجیرههای ارزش مورد بررسی قرار میگیرد.
عبدالرزاقنژاد با تأکید بر ضرورت استمرار این رویداد تصریح کرد: هدف ما این است که کنفرانس به یک جریان علمی و فناورانه مستمر تبدیل شود. به همین منظور، در مراسم اختتامیه از اعضای دبیرخانه دائمی کنفرانس دعوت خواهد شد تا زمینه برنامهریزی برای دوره آینده و گسترش ابعاد ملی و بینالمللی آن فراهم شود.
وی در پایان با اشاره به برنامهریزی برای افزایش مشارکتهای بینالمللی اظهار کرد: در این دوره علاقهمند بودیم میزبان مهمانانی از کشورهای چین، ترکیه و افغانستان نیز باشیم، اما برخی محدودیتها مانع تحقق این موضوع شد. امیدواریم در دوره آینده با مشارکت گستردهتر بخش خصوصی و ایجاد زمینه همکاری با کشورهای مختلف، ظرفیتهای علمی، صنعتی و فناورانه خراسان جنوبی را در سطح بینالمللی بیش از پیش معرفی کنیم.
انتهای پیام/