به گزارش خبرگزاری تسنیم؛ محمد اسدی عضو هیئت علمی پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی در نشست علمی استقلال معرفتی انسان در عصر هوش مصنوعی با اشاره به چالشهای گسترش فناوریهای هوشمند، بر ضرورت حفظ استقلال فکری و عاملبت معرفتی انسان تاکید کرد.
محمد اسدی در ابتدای سخنان خود با اشاره به پیامدهای گسترش هوش مصنوعی و تمرکز دادهها، اظهار داشت: دادههای مربوط به حوزههایی همچون سلامت، اقتصاد، مصرف، تحرک، روابط اجتماعی و ترجیحات فرهنگی، علاوه بر ارزش اقتصادی، از اهمیت شناختی و راهبردی برخوردارند و تجمیع آنها میتواند مناسبات اجتماعی و تمدنی را تحت تأثیر قرار دهد.
وی افزود: تجمیع این دادهها امکان استخراج الگوهایی را فراهم میکند که میتوانند برای پیشبینی رفتار و طراحی مداخلات هدفمند به کار روند. هنگامی که بخش مهمی از زیرساخت گردآوری و پردازش داده در اختیار تعداد محدودی از بازیگران قرار میگیرد، مسئله دیگر انحصار اقتصادی نیست، بلکه ظرفیت تعریف و مدیریت محیط اطلاعاتی نیز بهصورت نامتوازن توزیع میشود.
اسدی خاطرنشان کرد: مفهوم استعمار دادهای که نیک کادری و اولیسس مخیاس مطرح کردهاند، از همین زاویه اهمیت دارد، چرا که زندگی اجتماعی به منبعی برای استخراج داده تبدیل میشود و مناسبات جدیدی از ارزشگذاری و قدرت پیرامون آن شکل میگیرد.
عضو هیئت علمی پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی با تأکید بر ضرورت تمایز میان استقلال معرفتی و خودبسندگی فناورانه اظهار داشت: بهرهگیری یک جامعه از فناوریهای تولیدشده در سایر کشورها به معنای فقدان استقلال معرفتی نیست، همانگونه که تولید داخلی ابزارهای هوشمند نیز بهتنهایی ضامن استقلال فکری نخواهد بود. از این منظر، وابستگی فناورانه زمانی به مسئلهای معرفتی بدل میشود که جامعه، علاوه بر زیرساختهای فناوری، در تعریف مسائل، تعیین اولویتهای پژوهشی و معیارهای اعتباربخشی به دانش نیز تابع چارچوبها و الگوهای بیرونی باشد. بر این اساس، استقلال معرفتی قبل از آنکه به مرزهای جغرافیایی تولید فناوری وابسته باشد، در گرو برخورداری از قدرت نظریهپردازی، توانایی صورتبندی مستقل مسائل و حفظ عاملیت علمی جامعه است.
اسدی در بخش دیگری از سخنان خود با تبیین ظرفیتهای فلسفه اسلامی در واکاوی حدود و ثغور شناخت محاسباتی اظهار داشت: فلسفه اسلامی را نباید تنها در قالب میراث تاریخی یا مجموعهای از آموزههای اخلاقی در نظر گرفت، بلکه میتوان از مبانی و مفاهیم آن برای تحلیل مسائل نوپدید عصر هوش مصنوعی بهره گرفت. در این میان، تمایز میان علم حصولی و علم حضوری در حکمت اشراق سهروردی، یکی از ظرفیتهای فلسفی مهم برای تبیین حدود شناخت محاسباتی به شمار میرود.
وی در تشریح این تمایز افزود: علم حصولی از رهگذر صورتها و مفاهیم ذهنی تحقق مییابد، حال آنکه علم حضوری بر حضور بی واسطه معلوم نزد عالم استوار است. بر این اساس و بر مبنای دستگاه فلسفی سهروردی، آگاهی نفس از خویشتن، امری حضوری است و نمیتوان آن را به بازنمایی مفهومی از خود فروکاست. البته این تمایز یادآوری میکند که میان تولید بازنماییهای اطلاعاتی درباره یک موضوع و تحقق آگاهی از آن، فاصلهای مفهومی وجود دارد، چرا که یک سامانه ممکن است بتواند درباره درد، ترس یا تجربه انسانی توضیحی دقیق و علمی ارائه کند، اما توانایی توصیف این تجربه بهخودیخود اثبات نمیکند که خود آن را تجربه میکند.
عضو هیئت علمی پژوهشکده مطالعات فرهنگی با اشاره به حکمت متعالیه ملاصدرا اظهار داشت: در حکمت متعالیه نیز معرفت با نحوه وجود و فعلیتیافتن نفس پیوند دارد. بر اساس این تلقی، شناخت صرفاً دریافت مجموعهای از دادهها نیست، بلکه در فرایند ادراک، نفس نیز به مرتبهای از فعلیت دست مییابد. اهمیت این دیدگاه برای بحث حاضر در آن است که معرفت انسانی را نمیتوان به محصول نهایی یک عملیات محاسباتی تقلیل داد. البته این ملاحظات فلسفی بهتنهایی برای صدور حکم نهایی درباره امکان یا امتناع آگاهی ماشین کافی نیستند، اما مانع از آن میشوند که عملکرد زبانی و محاسباتی را بدون استدلال اضافی معادل آگاهی و معرفت انسانی تلقی کنیم.
اسدی در ادامه با اشاره به پیامدهای این مسئله برای آموزش عالی اظهار داشت: دانشگاه در عصر هوش مصنوعی نباید موفقیت علمی را تنها با میزان تسلط دانشجویان بر ابزارهای هوشمند یا سرعت دسترسی آنان به پاسخها بسنجد، بلکه حفظ توانایی تشخیص مسئله و بازسازی مسیر استدلال از معیارهای این سنجش است. برای مثال، دانشجویی که میتواند پاسخ یک سامانه را دریافت کند، اما قادر نیست اعتبار منابع، کفایت مقدمات و حدود نتیجهگیری آن را ارزیابی کند، از نظر دسترسی به اطلاعات توانمند شده، اما این دانشجو از نظر معرفتی مستقلتر نشده است.
عضو هیئت علمی پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی خاطر نشان کرد: استفاده از هوش مصنوعی در آموزش باید با الزام به آشکارسازی مسیر استدلال، نقد پاسخها، مقایسه چارچوبهای بدیل و دفاع مستقل از نتایج همراه باشد، چرا که ممکن است دانشگاه ناخواسته به نهادی برای توزیع پاسخهای آماده تبدیل شود، نه محیطی برای تربیت فاعلان مستقل شناخت.
این استاد دانشگاه و پژوهشگر علوم اجتماعی با اشاره به جایگاه جهان اسلام در این تحول اظهار داشت: مشارکت تمدنی در عصر هوش مصنوعی با افزایش سهم کشورهای اسلامی در مصرف فناوری یا حتی تولید نرمافزار محقق نمیشود، زیرا مسئله اساسی این است که این جوامع بتوانند در تعیین مسائل نظری و اخلاقی فناوری نیز مشارکت کنند.
وی افزود: مفاهیمی همچون عدالت، کرامت انسانی، مسئولیت، حریم خصوصی و خیر عمومی باید در طراحی و حکمرانی سامانههای هوشمند جایگاهی واقعی داشته باشند، چرا که تحقق چنین مشارکتی به تولید دانش میانرشتهای، توسعه زیرساختهای دادهای پاسخگو، تقویت زبانهای علمی و شکلگیری نهادهای مستقل ارزیابی نیاز دارد. از اینرو، استقلال معرفتی در این معنا، نه انزوای علمی است و نه بازگشت نوستالژیک به گذشته؛ بلکه توانایی ورود نقادانه و خلاقانه به گفتوگوی جهانی علم است.
اسدی در پایان اظهار داشت: مسئله اصلی در مواجهه با هوش مصنوعی، حفظ انحصار انسان بر محاسبه یا رقابت با ماشین در سرعت تولید پاسخ نیست، بلکه آنچه باید از آن صیانت شود، جایگاه انسان در تعیین موضوع شناخت، سنجش اعتبار و پذیرش مسئولیت داوری است. اگر این جایگاه بهتدریج به اعتبار ظاهری سامانهها واگذار شود، ممکن است با وضعیتی روبهرو شویم که در آن اطلاعات فراوانتر، پاسخها سریعتر و ابزارها کارآمدتر شدهاند، اما توان جامعه برای تولید پرسشهای مستقل کاهش یافته است، و چنین وضعی را نمیتوان پیشرفت معرفتی نامید. از همینرو، معیار پیشرفت در عصر هوش مصنوعی، فقط افزایش قدرت محاسباتی نیست، بلکه توانایی حفظ و توسعه عاملیت معرفتی انسان نیز بخشی از آن است.
انتهای پیام/