به گزارش خبرگزاری تسنیم، محمد قائمخانی، نویسنده کتاب «انسان در ادبیات ایران و روسیه»، در گفت و گویی اختصاصی با خبرگزاری تسنیم که به مناسبت زادروز لئو تولستوی برگزار شد، با اشاره به اینکه دیگر کسی نویسنده تر از تولستوی نیست، گفت: «جهان رمان دیگر سپری شده است.» او تولستوی را نمونهای کمنظیر از نویسندهای دانست که مراحل مختلف تغییر فکری و وجودی را طی کرده و در عین برخورداری از جامعیت فکری و تجربه زیسته گسترده، توانسته است ظرفیتهای روایی رمان را به بالاترین سطح برساند.
قائمخانی در این گفت وگو با تشریح ایده محوری کتاب خود، ادبیات داستانی ایران و روسیه را از منظر سه نوع انسانشناسی طبیعی، فلسفی و دینی بررسی کرد و به تأثیر جریانهای ادبی روسیه بر ادبیات داستانی ایران پرداخت. او همچنین با انتقاد از وضعیت امروز ادبیات، سیطره تکنولوژی، فشارهای اقتصادی و فقدان خلوت و ارتباط عمیق با متن را از عوامل تضعیف جریانهای ادبی دانست.
تولستوی از داستایوفسکی هم نویسندهتر بود
خانی در ابتدای این گفت و گو با تأکید بر جایگاه استثنایی تولستوی در تاریخ ادبیات گفت که او بهترین نمونه نویسنده در حال شدن است؛ چراکه هیچ نویسندهای به اندازه تولستوی مراحل مختلف تغییر فکری و وجودی را طی نکرده است. این نویسنده با مقایسه آثار تولستوی و داستایوفسکی، جایگاه نویسندگی تولستوی را برتر دانست و توضیح داد :«داستایوفسکی در برخی بخشهای آثارش توان ادامه دادن روایت را از دست میدهد و گویی میخواهد هرچه زودتر از مرحلهای عبور کند؛ چراکه جهان داستانیای که خلق میکند فشار زیادی بر نویسنده وارد میآورد.» به گفته قائم خانی ، داستایوفسکی در «جنایت و مکافات» تقریباً این توان را تا پایان حفظ میکند، اما در «برادران کارامازوف» در بخشهایی خواننده را رها میکند.
در مقابل، تولستوی توانایی پیشبرد تمام اجزای داستان را تا پایان و با حفظ قدرت اولیه روایت دارد. قائمخانی این ویژگی را یکی از وجوه تمایز او دانست و با اشاره به «آنا کارنینا» و «جنگ و صلح» گفت :«تقریباً هیچ ظرفیت رواییای وجود ندارد که تولستوی از آن استفاده نکرده باشد؛ حتی بسیاری از شگردهایی که نویسندگان پستمدرن در ساختار رمان به کار میگیرند، پیشتر در آثار او به شکلی مورد توجه قرار گرفتهاند.»
خانی جامعیت تولستوی را مهمترین وجه تمایز او با دیگر نویسندگان دانست و یادآور شد: «از نظر جوهر نویسندگی خیلیها در حد تولستوی هستند، از نظر تفکر هم چند نفر دیگر عمقش را دارند، ولی این تجربه زیسته فراگیر و ارتباط مؤثر با گروههای متنوع در هیچکدام نیست.» این تحلیلگر با اشاره به اینکه بیش از 114 سال از مرگ تولستوی میگذرد و آثارش همچنان خوانده و محل بحث هستند، «اعتراف من» را شخصیترین متن او دانست و بیان کرد :«تولستوی برخلاف داستایوفسکی معمولاً با شخصیتهای داستانی خود فاصله دارد و این فاصله یکی از قدرتهای ویژه نویسندگی اوست.»
سه نوع انسانشناسی در جهان رمان
نویسنده کتاب «انسان در ادبیات ایران و روسیه» در ادامه به توضیح ایده محوری اثر خود پرداخت و خاطر نشان کرد :«عنوان اصلی کتاب انسان در رمان است. ادبیات ایران و روسیه ویژگی انحصاریای ندارند که این ایده صرفاً در آنها قابل بررسی باشد، اما پیوندهای میان ادبیات داستانی دو کشور زمینه مناسبی برای تقسیمبندی و مطالعه تطبیقی فراهم میکند.»
خانی برای توضیح چارچوب نظری کتاب به دیدگاه ماکس شلر درباره سه نوع انسانشناسی اشاره کرد که بر اساس آن، سه برداشت بنیادین و ناسازگار از انسان وجود دارد. نخست، انسانشناسی مبتنی بر سنت یهودی ـ مسیحی و روایت آفرینش آدم و حوا، بهشت و هبوط انسان؛ دوم، انسانشناسی یونان باستان که عقل، لوگوس، تدبیر و خرد را مبنای تمایز انسان از دیگر موجودات میداند؛ و سوم، دیدگاه علوم طبیعی جدید و روانشناسی تکوینی که انسان را محصول نهایی و متأخر تکامل در زمین میشمارد و تفاوت او با پیشینیان حیوانیاش را در پیچیدگی تواناییها و استعدادها میبیند.
وی تصریح کرد که این سه دیدگاه با یکدیگر تجانس ندارند و به سه نوع انسانشناسی طبیعی، فلسفی و دینی منتهی میشوند. بر همین اساس، رمانها و نویسندگان بزرگ در یکی از این سه جهان قرار میگیرند و نوع نگاه آنها به انسان، بر طراحی داستان، پیشبرد روایت و شخصیتپردازی تأثیر میگذارد. در این تقسیمبندی، طبیعت و بدن محور آثار طبیعتگرا، ذهن انسان محور آثار فلسفی و ایمان به امر ماورایی و مبدأ آگاه و خالق، مبنای آثار دینی است.
از دولتآبادی و گلشیری تا گورکی و داستایوفسکی
خانی در تشریح مصادیق این تقسیمبندی در ادبیات ایران، جریان رئالیسم سوسیالیستی را با محوریت آثار محمود دولتآبادی، جهان فلسفی را با تمرکز بر آثار هوشنگ گلشیری و بهویژه «شازده احتجاب» و جهان ایمان را با آثار رضا امیرخانی توضیح داد. وی در ادبیات روسیه نیز ماکسیم گورکی را مهمترین نماینده جریان طبیعتگرایی انقلاب اکتبر، تورگنیف را نماینده مهم جهان فلسفی اروپایی در روسیه و داستایوفسکی را از چهرههای اصلی حوزه ایمان دانست. به گفته او، هر سه جریان اصلی ادبیات روسیه، تولستوی را متعلق به خود میدانند و همین موضوع نشاندهنده پیچیدگی و جامعیت جایگاه او در ادبیات این کشور است.

تولستوی؛ میان تجدد، مسیحیت و اسلام
خانی با اشاره به جایگاه تاریخی روسیه ارزیابی کرد :«این کشور برخلاف کشورهای اروپایی، روند تجدد را به همان شکل تجربه نکرده، بلکه تجدد وارد روسیه شده است. به همین دلیل، نویسندگان روس از پوشکین به بعد همواره با مسئله هویت روسی در مواجهه با تجدد روبهرو بودهاند.» این نویسنده تجربه زیسته گسترده تولستوی، ارتباط او با جریانهای روشنفکری رادیکال سنپترزبورگ، آشنایی با ترجمههای روز و دغدغههایش درباره نظام آموزش و پرورش را از عوامل شکلگیری جامعیت فکری او دانست. تولستوی در دهکده خود نظام آموزشی ویژهای ایجاد کرده و مدرسه ساخته بود.
خانی همچنین تولستوی را نویسندهای بیرون از جریانهای سیاسی زمانه خود توصیف کرد که با استبداد تزاری مخالف بود و به دنبال تغییر و آزادی میگشت، اما با سوسیالیستها نیز به دلیل آنچه تنگنظری ناشی از طبیعتگرایی آنها میدانست، همراهی نمیکرد.
وی گوته را از معدود شخصیتهای مشابه تولستوی در پانصد سال اخیر دانست و با اشاره به سخنرانی توماس مان درباره چهار غول بزرگ ادبیات آلمان و روسیه، یعنی گوته، شیلر، تولستوی و داستایوفسکی، تاکید کرد که به تعبیر توماس مان، نبوغ داستایوفسکی و شیلر از دل نواقص و کمبودهای طبیعت شکل گرفته، اما نبوغ تولستوی و گوته در فوران نعمت بوده است. تفاوت تولستوی با گوته در تجربه تعارض تجدد بود؛ گوته در بطن تجدد رشد کرد، اما تولستوی با دلبستگی به تجدد و بهویژه اندیشههای روسو، تعارضهای آن را نیز تجربه کرد.
خانی در ادامه به تحولات فکری سالهای پایانی زندگی تولستوی اشاره کرد و آشنایی او با بودا را از عوامل مهم دگرگونی فکریاش دانست. قائمخانی معتقد است تولستوی در این دوره بخشی از بنیانهای فکری تجدد، از جمله اعتماد به خرد انسانی را زیر سؤال برد و به نوعی عرفان نزدیک شد. وی همچنین از آشنایی تولستوی با اسلام از طریق مسلمانان هند در سالهای پایانی عمرش سخن گفت و به کتاب «محمد رسولالله» اشاره کرد که در آن دیدگاههای منتسب به تولستوی درباره پیامبر اسلام گردآوری شده است.
وی با اشاره به پاسخ تولستوی به نامهای درباره مسلمان شدن پسرش نقل کرد که او نوشته بود: «چه از این بهتر اگر دینی باشد که امروز بتوان به مردم توصیه کرد که از آن پیروی کنند؛ دین محمد است.» این نویسنده احتمال داد که سانسور شدید آثار تولستوی در ده سال پایانی عمرش با درگیریهای فکری او درباره اسلام ارتباط داشته باشد و در عین حال، روایت رایج درباره جنون او در سالهای پایانی زندگی را بعید دانست.
تأثیر یکطرفه ادبیات روسیه بر نویسندگان ایرانی
محمدقائم خانی در بخش دیگری از گفت و گو به وضعیت ارتباط ادبی ایران و روسیه پرداخت و ظرفیت این ارتباط را محدود دانست و اظهار کرد :«شناخت ایران از ادبیات جدید روسیه چندان گسترده نیست و روابط دو کشور نیز بیشتر ماهیتی سیاسی دارد تا فرهنگی. وقتی ارتباطی منسجم و قدرتمند میان دو کشور وجود نداشته باشد، نمیتوان انتظار ارتباط فرهنگی گستردهای نیز داشت. با این حال، تولستوی در ایران زودهنگام ترجمه شد و نویسندگان چپ ایرانی به دلیل قرابت فکری او با جریان چپ، به آثارش علاقه نشان دادند.»
این تحلیلگر تأثیر ادبیات روسیه بر ادبیات داستانی ایران را در دو جریان اصلی بررسی و تشریح کرد :«نخست، جریان رئالیسم سوسیالیستی که از دهه 1330 تا دهه 1360 تأثیر پرقدرتی بر نویسندگان ایرانی داشت و عمدتاً ماهیتی یکطرفه و مقلدانه پیدا کرد.» قائمخانی در این زمینه از نویسندگانی چون بهرام صادقی، جلال آلاحمد و بزرگ علوی نام برد و البته برخی آثار جلال، از جمله «پنج داستان» و «شوهر آمریکایی» را نمونههایی دانست که از این فضای مسلط فاصله گرفتهاند.
خانی در راستای جریان دوم بیان کرد :«از دهه 1360 و بهویژه دهه 1370 با محوریت حلقه هوشنگ گلشیری و رضا براهنی شکل گرفت و در برابر جریان مسلط پیشین ایستاد. گلشیری در نظریه ادبی بهشدت تحت تأثیر فرمالیسم روس قرار داشت و با کمک مترجمانی چون ابوالحسن نجفی و فرزانه طاهری، رویکردی مبتنی بر فرم را در برابر محتواگرایی مطرح کرد. همچنین جریان دکتر شفیعی کدکنی در شعر و داستان از عوامل تقویت این رویکرد است که این جریان تا دهه 1390 از مهمترین صداهای نقد ادبی ایران بوده است.»
وی در جمعبندی این بخش تأکید کرد که از دهه 1330 تا دهه 1390 فضای ادبی ایران بهشدت تحت تأثیر روسیه قرار داشته و این ارتباط نهتنها دوطرفه نبوده، بلکه به شکلی مقلدانه و یکطرفه پیش رفته است.

وقتی ادبیات به ابزار اندیشه تبدیل می شود
خانی در ادامه سخنانش به نسبت ادبیات و اندیشه پرداخت و میان آثاری که داستان را ابزاری برای انتقال یک اندیشه قرار میدهند و آثاری که در آنها ادبیات و اندیشه هر دو اصالت دارند، تمایز قائل شد. او با اشاره به نمونههایی چون سهروردی، شیخ بهایی و اروین یالوم، معتقد بود در این آثار داستان نقشی فرعی و ابزاری دارد و اگر اندیشه اصلی باقی نمیماند، احتمالاً متن ادبی نیز ماندگاری خود را از دست میداد. در مقابل، فردوسی و شاهنامه، عطار و منطقالطیر و حافظ و غزلیاتش را نمونههایی دانست که در آنها اندیشه و ادبیات به یکدیگر پیوند خوردهاند و همزمان ذهن و عاطفه مخاطب را درگیر میکنند.
به گفته این نویسنده، این پیوند پس از مشروطه بهتدریج کمرنگ شد و حتی در آثار بسیاری از چهرههای بزرگ، ادبیات زیر سایه اندیشه یا اندیشه سیاسی قرار گرفت. او نیما را از کسانی دانست که تا حدودی توانستند این پیوند را احیا کنند و در میان نویسندگان نیز از صادق هدایت و بهویژه جلال آلاحمد، با آثاری چون «سنگی بر گوری» و «پنج داستان»، نام برد.
خلوت؛ حلقه مفقوده جریان های ادبی امروز
خانی یکی از عوامل تضعیف جریانهای ادبی در روزگار معاصر را فاصله گرفتن از خلوت و ارتباط عمیق با متن دانست. وی با اشاره به سنت مطالعاتی علمای گذشته خاطرنشان کرد که آنان پس از نماز صبح به درس و مرور متون میپرداختند و با متن درگیر بودند؛ سنتی که امروز حتی در میان فضلای حوزه نیز نشانههای کمرنگی از آن دیده میشود.
این وضعیت تنها مختص جامعه ایران نیست و ابعادی جهانی دارد. وی سیطره تکنولوژی بر زندگی، فشارهای اقتصادی و گسترش هوش مصنوعی را از عواملی دانست که فرصت خلوت و تمرکز را از انسان معاصر گرفتهاند.
خانی با اشاره به اینکه ادبیات داستانی بیش از شعر به شرایط محیطی وابسته است، توضیح داد :«تولید متن داستانی به دلیل ماهیت نثر و پیوند آن با زندگی روزمره، بهشدت از تحولات محیطی تأثیر میپذیرد؛ در حالی که شعر از نظر تولید متن استقلال بیشتری دارد. ادبیات داستانی تا حد زیادی به مساعدت محیط نیاز دارد و تغییر شرایط زندگی، امکان خلق آثار جدی را دشوارتر کرده است.»
این تحلیلگر همچنین در ارزیابی جریانهای ادبی شکلگرفته در دهههای گذشته، به تجربه حلقه رضا براهنی و هوشنگ گلشیری پرداخت. به باور وی، براهنی به آزادی و شکستن ساختارها ایمان داشت، اما اطرافیانش از چنین اعتقادی برخوردار نبودند. او دهه 1370 را آخرین دورهای دانست که برخی نویسندگان واقعاً به آزادی باور داشتند و معتقد بود پس از آن، آزادی به ابزاری برای پیشبرد اهداف شخصی تبدیل شد.
خانی درباره گلشیری نیز بر اعتقاد عمیق او به ادبیات و اهمیت عشق، محبت و وجود عاطفی انسان در آثارش تأکید کرد :«نسل بعدی شاگردان او نتوانستند این باورها را ادامه دهند. بسیاری از نویسندگان مهاجر نیز پس از ترک ایران با مسائل معیشتی و شهروندی درگیر شدند و فرصت و زمینه لازم برای نوشتن را از دست دادند.»
این نویسنده در همین زمینه به دیدگاه گلشیری درباره اهمیت زبان مادری اشاره کرد و یادآور شد که گلشیری در سخنرانیای در آلمان، جدایی نویسنده از زبان مادری را مانعی جدی برای تولید متن ادبی دانسته بود؛ چراکه با این جدایی، تغذیه وجودی نویسنده نیز قطع میشود.
خانی در بخش پایانی سخنانش به ادبیات دفاع مقدس پرداخت و از آثاری چون «شطرنج با ماشین قیامت» حبیب احمدزاده، «بیوطن» رضا امیرخانی، «آتش به اختیار» و «مردگان باغ سبز» بایرامی بهعنوان تجربههایی یاد کرد که ظرفیت شکل دادن به یک جریان ادبی را داشتند، اما به دلیل تداوم نیافتن این تجربه در مسیر فعالیت نویسندگانشان، به جریان مستمری تبدیل نشدند. او با اشاره به ظهور نویسندگانی در دهه 1390 که آثارشان بارقههایی از امید ایجاد کرده است، تأکید کرد که هنوز برای قضاوت درباره شکلگیری یک جریان ادبی تازه زود است.
انتهای پیام/