به گزارش خبرگزاری تسنیم؛ سید حمید موسوی استاد دانشگاه و پژوهشگر حوزه فلسفه در یادداشتی نوشت: اگر قرار باشد فلسفه فراتر از یک مناسبت تقویمی معنا پیدا کند، باید فرصتی برای بازاندیشی در خود فلسفه و نسبت آن با وضعیت انسان امروز باشد. از اینرو، مسئله امروز فلسفه کاهش مخاطبان، فاصله گرفتن دانشگاه از جامعه یا غلبه دانشهای تخصصی نیست، بلکه شاید مسئله بنیادیتر این است که انسان معاصر بیش از آنکه با کمبود پاسخ مواجه باشد، با انبوهی از پاسخهای آماده روبهروست.
وی افزود: این وضعیت باعث دگرگونی معنای استقلال فکری شده است، زیرا در گذشته، استقلال اندیشه بیشتر به معنای توانایی مقاومت در برابر یک عقیده مسلط یا یک دستگاه فکری مشخص تلقی میشد، اما امروز مسئله پیچیدهتر است. البته، ممکن است انسان تصور کند کاملاً آزادانه انتخاب میکند، در حالی که دامنه انتخاب، اولویتهای ذهنی و حتی نوع پرسشهایی که به ذهنش راه پیدا میکنند، از پیش در شبکهای از رسانه زبان، فناوری، بازار، سیاست و الگوریتم شکل گرفتهاند.بر این اساس، قدرت فقط آن نیست که به انسان بگوید چه بیندیشد، بلکه صورت پیچیدهتر قدرت آن است که تعیین کند درباره چه چیزی بیندیشد و چه چیزی اساساً شایسته اندیشیدن تلقی شود.
از همین منظر، فلسفه دوباره ضرورت خود را آشکار میکند، زیرا کار فلسفه الزاماً تولید پاسخ فوری برای مسائل نیست،چرا که فلسفه پیش از پاسخ، به خود پرسش بازمیگردد، و میپرسد مسئله چگونه پدید آمده است، چه پیشفرضهایی در آن پنهان است، چه مفاهیمی آن را شکل دادهاند و آیا اساساً صورتبندی موجود، صورتبندی درستی از واقعیت است. از این رو، فلسفه نوعی مقاومت در برابر بداهتهای کاذب، مثل توانایی توقف در جایی که دیگران ما را به سرعت به سوی پاسخ سوق میدهند، است.
اهمیت این کار در عصر هوش مصنوعی بیشتر آشکار میشود، به خاطر اینکه فناوریهای جدید قدرت تولید، ترکیب و ساماندهی اطلاعات را با سرعتی بیسابقه افزایش دادهاند. البته، افزایش توان پاسخگویی به معنای افزایش توان اندیشیدن نیست، و حتی ممکن است نسبت معکوسی میان این دو برقرار شود، یعنی هرچه پاسخ آمادهتر و دسترسپذیرتر شود، انگیزه انسان برای تحمل دشواری پرسش و طی کردن مسیر رسیدن به فهم کاهش مییابد.
در اینجا، مسئله فقط هوش مصنوعی نیست، زیرا رسانهها سالهاست که با انتخاب موضوع، برجستهسازی برخی مسائل و حذف برخی دیگر، در ساختن افق ادراک عمومی نقش دارند، بازار هم با تبدیل برخی نیازها به ضرورت و برخی خواستهها به هویت، در تعریف جهان مطلوب انسان مداخله میکند، همچنین سیاست نیز فقط از طریق قانون و تصمیم عمل نمیکند، بلکه مفاهیمی که با آنها واقعیت سیاسی را توضیح میدهیم، خود بخشی از میدان قدرتاند. بنابراین، استقلال فکری دیگر به معنای داشتن عقیدهای متفاوت نیست، بلکه استقلال پیش از آن، به معنای توانایی بازگشت به نقطهای است که هنوز مسئله برای انسان نهایی نشده است.
سنت فلسفی ایران فقط مجموعهای از متون و دستگاههای نظری متعلق به گذشته نیست، بلکه ارزش این سنت در آن است که نشان میدهد فلسفه چگونه میتواند در مواجهه با مسائل متفاوت تاریخی، امکان تداوم عقلانیت و گفتوگوی انتقادی را حفظ کند. فیلسوف در این سنت، تنها ناقل میراث پیشینیان نیست؛ بلکه کسی است که نسبت میان انسان، حقیقت و جهان را دوباره میسنجد و از دل آن، امکان فهمی تازه را فراهم میکند.
در این میان، نام علامه طباطبایی معنایی فراتر از یک شخصیت تاریخی پیدا میکند، به طوری که تقارن روز فلسفه با پاسداشت علامه طباطبایی میتواند فرصتی جدید برای دیدن نسبت میان سنت و مسئله باشد. همچنین اهمیت علامه تنها در حجم آثار فلسفی یا جایگاه علمی ایشان نیست، بلکه نقطه مهمتر در شیوه مواجهه ایشان با فلسفه و مسائل زمانه قرار دارد، زیرا علامه نه با گسستن از سنت فلسفی میاندیشید و نه در تکرار آن متوقف میشد، بلکه مسئله را در متن سنت میدید و سنت را در برابر مسئله تازه قرار میداد، و شاید یکی از مهمترین وجوه کار علامه همین باشد که فلسفه را از وضعیت یک میراث محفوظ بیرون آورد و آن را در معرض پرسشهای زمانه قرار داد. از همین منظر، اصول فلسفه و روش رئالیسم فقط کتابی در دفاع از فلسفه اسلامی نیست، بلکه این اثر تلاشی برای بازخوانی مبانی شناخت، واقعیت و نسبت ذهن و خارج در مواجهه با یک جریان فکری رقیب است.
علامه برای امروز ما بیش از آنکه یک پاسخ آماده باشد، یک الگوی مواجهه با مسئله است، چرا که اهمیت ایشان در این نیست که بتوانیم برای همه مسائل جدید عبارتی از آثارش پیدا کنیم و آن را پاسخ نهایی بدانیم، زیرا چنین رویکردی فلسفه را به مجموعهای از نقلقولهای تاریخی تقلیل میدهد. بنابراین، اهمیت علامه در این است که نشان میدهد چگونه میتوان از درون یک سنت ریشهدار با پرسشهای تازه مواجه شد، بدون آنکه نه سنت را به موزه سپرد و نه در برابر مسئله جدید تسلیم شد.
همچنین اگر فلسفه تنها به آموزش تاریخ فلسفه، شرح متون یا بازگویی نظریههای شناختهشده محدود شود، هرچند این امور برای حفظ میراث علمی ضروریاند، اما فلسفه هنوز به معنای کامل کلمه در وضعیت تاریخی خود حضور پیدا نکرده است. از اینرو، فلسفه هنگامی زنده است که بتواند مسئلههای واقعی زمانه را به سطح پرسشهای بنیادی برساند، یعنی نشان دهد پشت بحرانهای ظاهراً اقتصادی، سیاسی، فرهنگی یا فناورانه چه تصوری از انسان، حقیقت، آزادی، عقل و خیر قرار گرفته است. از این جهت، کارایی فلسفه را نباید با میزان کاربرد فوری آن سنجید، زیرا فلسفه ممکن است راهحل یک مسئله را در معنای فنی ارائه نکند، اما میتواند نشان دهد که چرا یک جامعه مسئلهای را به این شکل میبیند و چه چیزهایی را در این صورتبندی نادیده گرفته است.
در نهایت، شاید معنای امروز فلسفه یادآوری ضرورت اندیشیدن در جایی است که پاسخها آنقدر فراوان شدهاند که پرسش در حال فراموش شدن است، باشد. در این معنا، پاسداشت علامه طباطبایی فقط ادای احترام به یک فیلسوف برجسته نیست، بلکه فرصتی است برای بازخوانی یک میراث فکری که میتواند به ما بیاموزد استقلال فلسفی، پیش از آنکه در داشتن پاسخهای متفاوت معنا پیدا کند، در توانایی طرح مسئلهای مستقل آشکار میشود. بنابراین، وظیفه فلسفه بازگرداندن انسان به لحظهای است که هنوز میتواند بپرسد، چرا این مسئله را مسئله میدانم؟ چه کسی آن را برای من صورتبندی کرده است؟ چه چیزی در بیرون از قاب این پرسش باقی مانده است؟ و آیا ممکن است حقیقت، در جایی آغاز شود که ما جرئت کردهایم صورت مسئله را دوباره تغییر دهیم؟ فلسفه از همین نقطه آغاز میشود، از لحظهای که انسان دیگر صرفاً پاسخ نمیگیرد، بلکه دوباره مسئول پرسیدن میشود.
انتهای پیام/