به گزارش خبرنگار حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم، حوزه علمیه قم، یک نهاد علمی فرهنگی و اجتماعی تأثیرگذار در تاریخ معاصر ایران است و همچون هر جامعه یا نهاد اجتماعی دیگری که از سیر حرکت آن (تکاملی یا انحطاطی) بحث می‌شود، می‌تواند امیدآفرین و اعتمادبخش یا غیر آن باشد. بنابراین، پاسخ به این سوال مهم است که «سیر حرکت تکاملی حوزه علمیه در قم چگونه بوده است؟» با هدف پاسخ‌گویی به این سؤال، مفاهیم و بنیادهای نظری، دیدگاه‌های اندیشمندان اجتماعی و فلاسفه تاریخ درباره حرکت تاریخ و شاخص‌های تکامل بررسی گردیده و در مقاله‌ای با عنوان «سیر تکامل حوزه علمیه قم در تاریخ معاصر ایران» نوشته عبدالرسول یعقوبی، استادیار گروه مطالعات اجتماعی و ارتباطات جامعه‌المصطفی العالمیه، با بهره‌گیری از نظریه اندیشمندان مسلمان، به‌ویژه شهید مطهری و آیت‌الله مصباح یزدی، به این موضوع پرداخته شده است.
مطابق این نظریه، تکامل در هر جامعه یا نهاد اجتماعی (اعتباری یا حقیقی) ناشی از فعلیت یافتن استعدادها و ظرفیت‌های بالقوه آن جامعه یا نهاد در یک دوره از تاریخ یا سرتاسر تاریخ است. بررسی سیر حرکت حوزه علمیه قم نشان می‌دهد که این حوزه روند تکامل چهار مرحله‌ای تأسیس فرهنگی، اجتماعی شدن، سیاسی شدن و تمدنی را پشت سر گذاشته است.
سیر تکاملی حوزه در یک بررسی تجربی حاکی از عناصر فرهنگی و ظرفیت‌های بالقوه‌ای است که امکان حرکت حوزه علمیه قم را در مسیر تکاملی فراهم آورده است. این ظرفیت‌ها یا شاخص‌ها عبارت‌اند از: توحیدگرایی، عقلانیت، شهادت، انتظار، بصیرت و آگاهی، سیاست و ولایت که با تجربه تاریخی از سیر حرکت تکاملی حوزه برداشت می‌شوند.
یکی از مباحثی که در این مقاله به طور مبسوط به آن پرداخته شده، مفهوم تکامل تاریخ در میان دانشمندان مسلمان و غیرمسلمان است. در این میان برخی مانند ابن خلدون تکامل تاریخ و جامعه را منکر شده‌اند. در بخش دیگر به دیدگاه اندیشمندان مسلمان اشاره شده که ملاک تعامل اجتماعی در فعلیت یافتن استعدادهای فطری انسان خلاصه می‌شود. شهید مطهری به فعلیت رسیدن استعدادهای فطری انسان را ملاک حرکت تاریخ و جامعه می‌داند.
نویسنده در یک تعریف جامع و مورد اتفاق دانشمندانی همچون شهید مطهری، آیت‌الله مصباح و علامه طباطبایی تکامل را این‌گونه تعریف می‌کند که عبارت از فعلیت یافتن ظرفیت‌های بالقوه فرد یا جامعه است.
به اعتقاد نگارنده، اعم از اینکه حوزه علمیه قم را نهاد سازمانی اعتباری بدانیم که شرایط تاریخی ظرفیت‌هایی را برای به فعلیت درآوردن و رشد و حرکت تکاملی آن مهیا کرده است و یا آن را نهادی اجتماعی و حقیقی بدانیم که به برکت اسلام و تشیع بهره‌مند از استعدادها و ظرفیت‌هایی از الگوها، باورها، ارزش‌ها و هنجارهایی را برای رشد و تکامل تاریخی فراهم آورده است، در هر دو صورت حوزه علمیه قم در دوره تاریخ معاصر ایران مسیر تکاملی مشخصی را طی کرده است.
فرایند تکامل حوزه علمیه قم از بخش‌های مهمی است که در این مقاله به آن اشاره شده است. در این بخش مقایسه‌ای بین حوزه و جریان‌ها و نهادهای معاصر شده است تا تکامل آن به صورت واقعی‌تر نمود داشته باشد. جریان مارکسیستی، جبهه ملی و نهضت آزادی و جریان فرعی حوزه (مکتب تفکیک و انجمن حجتیه) از مواردی است که در این پژوهش به آن اشاره شده و نویسنده اظهار کرده که بررسی تاریخی و عواقب این جریان‌ها نشان می‌دهد که هیچ یک از این‌ها ظرفیت و استعداد لازم را برای تکامل در زمینه اجتماعی و سیاسی تاریخ معاصر ایران را نداشته‌اند.
اما جریان حوزه و مرجعیت با همه فراز و فرودهایی که داشت توانست سهم قابل توجهی از تأثیر بر تحولات سیاسی با توجه به موقعیت‌ها و شرایط سیاسی اجتماعی کشور روند و آثار متفاوتی داشته باشد.
نویسنده مقاله روند تکاملی حوزه را در چهار مرحله بیان کرده است. مرحله اول تأسیس نهاد مذهبی حوزه فارغ از دغدغه‌های اجتماعی و سیاسی است. مراحل دیگر توسعه کمی و کیفی حوزه، توسعه نفوذ مذهب و ارزش‌های ایمانی در جامعه و مرحله تمدنی است.
بخشی از این مقاله به شخصیت حضرت آیت‌الله بروجردی، خدمات اجتماعی و نوع مواجهه ایشان با سیاست، با توجه به شرایط آن دوران است. توسعه شبکه ارتباطی وکالت، اعزام مبلغین برای تبلیغ مفاهیم اجتماعی و سیاسی شیعه و تقریب مذاهب اسلامی از جمله مواردی است که در رشد حوزه علمیه قم توسط آیت‌الله بروجردی در این پژوهش به آن اشاره شده است.
دو مورد هم به عنوان عواملی ذکر شده که مانع رویارویی مستقیم ایشان با حکومت بوده؛ یکی نگرانی از روی کارآمدن کمونیست‌های توده‌ای و دیگری نگرانی از تکرار حوادث مشروطیت. البته در این مقاله تأکید می‌شود که این‌طور نبوده آیت‌الله بروجردی نسبت به مسائل سیاسی بی‌تفاوت بوده باشد. وی چنین جایگاهی داشت که رژیم پهلوی جرأت اهانت به مذهب و نهادهای مذهبی را نداشته و شواهد و قرائن نشان می‌دهد که شاه و رژیم او تا زمانی که ایشان زنده بود، توان پیاده کردن نقشه‌های خود برای غربی کردن کشور را نداشت.
گفتنی است، مقاله «سیر تکامل حوزه علمیه قم در تاریخ معاصر ایران»، نوشته عبدالرسول یعقوبی، در دوفصلنامه علمی پژوهشی «تاریخ اسلام در آیینه پژوهش» چاپ شده است.
خبرنگار: بابک شکورزاده
انتهای پیام/