خبرگزاری تسنیم ـ علی بختیاری*؛ خطبه فدکیه در حافظه جمعی مسلمین، غالباً با عینک «مظلومیت و رنج» بازنمایی شده است؛ اما اگر با نگاهی ساختاری و تحلیلی به این خطبه بنگریم، با یکی از قدرتمندترین «بیانیه‌های سیاسی حقوقی» در تاریخ صدر اسلام مواجه می‌شویم. حضرت زهرا(س) در این خطبه، فراتر از یک مطالبه شخصی برای میراث، در مقام یک «ناظر بر مشروعیت» ظاهر می‌شوند که ساختار حاکمیت را از منظر انطباق با قوانین الهی و حقوق بنیادین، مورد واکاوی قرار می‌دهند.
نقطه آغازین خطبه، با معرفت توحیدی و مبانی الهیاتی شروع می‌شود و با ترسیم فلسفه رسالت و حقوق تثبیت‌شده پیامبر (ص) ادامه می‌یابد. در سویه‌ای دیگر، اگرچه ظاهر ماجرا بازپس‌گیری یک حق فردی و مطالبه ارث شخصی است، اما استراتژی کلامی حضرت، بسیار فراتر از این محدوده عمل می‌کند؛ ایشان با استفاده از استناد به نصوص قرآنی، موضوع را از یک «نزاع مالی خرد» به یک «نزاع کلان حقوقی و ساختاری» تغییر می‌دهند.
در این فرآیند، حضرت حقوق ثابته و تکالیف الهی را بر جامعه می‌شمارند و از مرز تکالیف فردی عبور کرده، به مسئولیت‌های اجتماعی کلان نظیر امر به معروف و نهی از منکر می‌رسند. با این مهندسی دقیق کلامی، نقش‌ها جابجا می‌شود؛ حاکمیت مستقر که ادعای قضاوت داشت، خود در جایگاه متهم و «طرف سوم پاسخگو» در برابر دادگاه حق و عدالت قرار می‌گیرد. در واقع، حضرت با این بیان، خاطرات از یاد رفته مردم از آغاز بعثت، رنج‌ها و مجاهدت‌ها را بازخوانی می‌کنند و به جامعه یادآور می‌شوند که از کجا آغاز کرده بودند، چه‌ها کردند و اکنون به کدام نقطه از انحراف رسیده‌اند.
این خطبه هوشمندانه نشان می‌دهد که در اندیشه سیاسی اسلام، «حق» هرگز نباید در برابر «قدرت مسلط» ساکت بماند. خطبه فدکیه، الگویی جاودانه است برای هر زمانی که میان «قوانین صوری حاکم» و «عدالت بنیادین اجتماعی» شکاف و تضاد ایجاد می‌شود. خطبه فدکیه که از نمونه‌های بارز «جهاد تبیین» به شمار می‌رود، فراتر از یک رویداد تاریخی، می‌تواند به عنوان یک الگوی راهبردی، رهگشای جامعه، نخبگان و جریان‌های سیاسی امروز ما در عرصه «مطالبه‌گری» و «اعتراض مسئولانه به حاکمیت» باشد.
در سنت سیاسی اسلام، مواجهه با کژتابی‌های عملی و انحرافات ساختاری دو سویه «سکوت» و «خشونت» را تجربه کرده است؛ این الگو می‌تواند با هدف «آگاهی بخشی عمومی»، «بیدار کردن حافظه تاریخی» و «بازگشت به اصول» جامعه را در مسیر رشد و بالندگی قرار دهد. از این رو بازخوانی سیاسی خطبه فدکیه، همان تئوریزه کردن «مقاومت کلامی و ادبیاتی» در مواجهه با چالش‌های حکمرانی است.
*پژوهشگر فقه سیاسی
انتهای پیام/